Isparta Gelendost Çaltı Köyü

Köyün tarihi hakkında ki rivayetlerden biri, Balta, Göde ve Sarı ağa diye bilinen üç kardeşin, Antalya ili civarından gelmiş ve Karakgeçili yürüklerinden oldukları bilinen atalarımızın 1800 yılların ilk çeyreğinde yerleşmeleri ile kurulmuş olduğudur.

Türk Boyları Cizelgesi

Diğer iki rivayete göre ise Konya ili Çumra İlçesi civarından ve Aydın ili Cine İlçesi dolaylarından geldikleridir. ancak bu iki rivayetin olasılığı köy halkının yaşayış ve gelenek görenekleri bakımından zayıf olduğudur.

Yerleşim yeri itibari ili iki dağ arasında davar gütmek için son derece müsait bir alan olduğundan, 1900 yıllarda yapılan nüfus sayımı ve verilen hane numaralarına bakıldığında, şu an köyün kuzey batısında bulunun Hasan Ali oğlu Ahmet TÜRKER'e ait olan evin olduğu yerde 1. hane olarak Baltalar Sülalesinin ortadibek olarak adlandırılan Sünnah oğlu Yusuf ÖZDAMAR 'ın şu an sahip olduğu haneye kadar yerleştiği ve ilk 30 haneye sahip olduklarıdır.

Göde oğullarının ise şu an paşalar olarak bilinen Osman ÖZKAN ve Mehmet ÖZKAN'ın sahip oldukları evlerin çevresinde yeşleştikleri ve 66-70. haneler olarak yerleştikleri.

Sarı oğullarının ise caminin etrafında 52 den 61'e kadar olan hane olarak yerleştikleridir.

Köyümüzün kuruluşa hakkında araştırmalarım neticesinde kesin bir resmi kayıt bulunmadığıdır.

Ancak, yapmış olduğun köyümüzün yaşları itibari ile kamil insanlarından aldığım bilgileri göre ise,

Halen sağ olan 69. haneden Mevlüt ve Hafıza oğlu 01.03.1338 (miladi 1922) doğumlu Osman ÖZKAN'ın beyanına göre; "ebesi olan 10. haneden 1269 Çaltı doğumlu Osman ve Keziban kızı Dudu ebesinin kendisine söylediğine göre, Dudu ebesinin köyün kuruluşunu "ben bilirim" dediği için, Dudu ebenin 110 yaşlarında 1935 yılında öldüğüne göre, (1265 olan doğum tarihinin sonra yazılmış olabileceği göz önüne alınabilir) Dudu ebenin köyün kuruluşuna aklı erdiğine göre 10 yaşlarında iken kurulduğunu varsayarsak, Köyümüz 1820 yılları civarları kurulmuş olduğunu sana biliriz.

Ancak şu bilinmelidir ki; köyümüzdeki çeşme ve bağlı bulunduğu dede kuyusundaki çivi yazısından, temel kazmalarında çıkan kalıntılardan ve katrancı kayasının yanında bulunan kalıntılardan daha önce ki tarihlerde burada bir yerleşim yerinin olduğudur.

Hüseyin ŞEKERCİ'nin Gelendost ilçesinin soy kütüğü adlı eserinde ise Çaltı Köyü

Gelendost ilçesinin 15 kilametre şimalindeki kökez dağı ile kirişler dağının şimal yamacındakurulmuş bir köyümüzdür. Kurulduğu yerde Romalıların açtırdığı Masallı kuyusu adında merdivenli su kayusu vardır. Tokmacık yolu üstünde Göktür boylarından Göferler Tolu adı ile anılan 1710 yıllarında dağıldığı anlaşılan bir köy harebesi vardır.

Masallı adına bakacak olursak Çaltının ilk Çağlarda adı Masallıdır. Çünkü massalar Hititlerden önce buralara yerleşmiş ve köyler kurmuştur. Bu tarihi mahzenin merdivenli su kuyusunun açılması Romalılardan çok evvele gitmektedir.

Tokmacıkta Çaltıda Romalılar ve Bizanslılar çağında yapılmış başka bir eser kalıntısı yoktur. Çaltı adının anlamına gelence; Çaltığ, Çalık kelimeleri Oğuzlarda Çalışkan, yiğit (Çalık) iyi kılıç kullanan , iyi ok atan anlamındadır. Selçuklu ordusunda Çaltılı Türkler önemli vazifeler almışlardır. Karadeniz Samsun sahillerinde İznik, Bursa ve Bilecik önlerinde, Konya çevresinde Beyşehir Şarkikaraağaç ve Eğirdir gölü sahillerindeki Gelendost bölgesinde Çaltı köyleri vardır. Dikkat edilecek olursa hep Selçuklu sınırları buralar. Çaltı köylerindeki Çırık Oğulları ya ince keçi yolu izcileri ve dik Tabanlı oğulları veya Taban oğulları b uyay okçu ve öncü kuvvetlerini temsil etmiyor mu?

Çaltılı öğretmen Ali Çırığın iddiası doğrudur. biz öncüyüz diyordu, onu hatırlıyor rahmetle anıyoruz. Çaltıdaki Paşa oğulları Gelendostlu Hürzat oğlu Haydar Paşanın anası Fatma hanım Çaltılı olduğundan o sülaleye Paşalar veya Paşalılar derler. 1583 yılında gittiği Karabağ Gence savaşını kazanan Haydar Paşa dönüşünde Padişahtan biraz maddi armağanlar aldığından Gelendost’ta döndüğünde, anasının isteği ile Çaltı köyüne minaresiz bir cami yaptırmış üç su kuyusu açtırmıştır. Çaltı köyü susuz yüksek bir düzlükte kurululuğundan akar suyu yoktur. İçme suyu kuyular dan temin edilirken son yıllarda, Eğirdir gölü kaynaklarından Yence köyü Sivri istasyonundan pompalanarak köye içme suyu verilmiştir.

Köyümüzün yolu, okulu, camisi ve konağı vardır. Köyün susuz bağlarında çok güzel üzüm yetişir. 1710 yıllarında dağılar yakınındaki Göferler köyü halkı Tokmacık, Tırtar, Çaltı, Avşar köylerine ve Gelendost ilçe merkezine yerleşmiştir. Göktürk kavminden olan Tokmacıklı Tokmak Hanlılar, Yüktaşıyan Tırtarlılar gök yüzüne gözetleyen (Göğe Bakan) Oğulları Göferliler ayni kavimden oldukları için kaynaşmışlardır.

Çaltının doğusundaki Çobansa Köyü de dağılmıştır. 1625 yılında Çobansalı Kırbıyık Oğlu Ali Beyin İstanbul sarayına gönderdiği zengin rüşvetlerle Avşar Bucağının Sultan Deli İbrahim ve anası Kösem Sultanın emri ile Avşar kaza merkezi olduğundan, Çobansalı Ali Beyin ısrarı ile Çaltı ile birlikte Tokmacık, Tırtar, Hoyran, Akçaşarı, Avşar kazasına bağlanmış, Çaltı Köyünden 10 halen, Göferler Köyünden 15 Hane Tokmacık ile Tırtardan 15 hane Avşara yerleşmiştir. Tarihdeki Çalık, yiğit Çaltı iyi kılınç tutan, iyi iş yapan çalıştan adamlardır.

(Haydar Paşa (Koca) kimdir?

Osmanlı vezîri. 1512 yılında Isparta’nın Gelendost ilçesinde doğdu. Eğridir ve Akşehir medreselerinde tahsil gördü. Daha sonra İstanbul’a gelerek Mîmarağa Ocağına, sonra da Dârüssanâyi Odasına girdi. Mîmarağa yardımcısı ve dârüssanâyi kalfası oldu (1530).

Tersâne yapma vazîfesi verildi. Haliç Tersânesinin yerinde havuzlar ve depolar yaptırdı. Cidde’de ilk Türk donanma üssünü kurdu. Anadolu’da çeşitli kanal ve köprülerin, Selimiye Kışlasının, Ulukışla’daki Büyük Kışlanın plânlarını hazırlamak ve inşâ etmekle görevlendirildi. Bu çalışmaları netîcesinde bir tuğlu paşalık rütbesi verildi.

Budin’in fethine ve İran seferine katıldı. Osmanlı-Macar görüşmelerinde Osmanlı heyetine başkanlık etti. Zigetvar kuşatmasına kumandan olarak katıldı(1556). Baboca Kalesini ve Köstence’yi aldı. İkinci Selim zamânında ikinci vezirlikten kubbe vezirliğine getirildi. Anadolu’nun îmârı için hazırladığı plânı pâdişâha takdim etti. Kıbrıs’ın fethine ve İnebahtı Savaşına katıldı. Tunus beylerbeyliğine getirildi. Halkulvâd Savaşında birleşik Venedik-İspanyol ordusunu yendi. 1575’te Cezâyir, 1582’de Sivas beylerbeyliğine tâyin olundu. 1583’te Özdemiroğlu Osman Paşa ile birlikte İran seferine katıldı. 1588’de Gence’nin fethini temin etti.

1595’te Sultan Üçüncü Mehmed tarafından İstanbul’a çağrıldı. Eflak seferine iştirâk etti. Bükreş önlerinde şehid düştü(1595). Arapça, Farsça, Rumca, Fransızca ve Macarca bilirdi. (kaynak: Türk tarih ve siyaset adamları adlı eserden alınmıştır.)

Yorum : Çaltı Köyü'nün tarihi o kadar eskiyi gitmideği yapmış olduğun nüfus araştırmasında hane kayıtlarında yaş ordalamısına bakılırsa, 1840 larda doğanların akrabalık derecelerinden 7 haneye kadar inmiştir. bu yüzden Rahmetli Hüseyin Şekercinin yazdığı gibi köyümüzün tarihi o kadar estkiye gitmemektedir. daha önce yaşayan Masallılar köyü boşaltıktan sonra bizim atalarımz gelip yeşlermiş olmalarıdır. Ramazan Seyhan

1900 'LÜ YILLARDA KÖYÜN YERLEŞİMİ

hane numaranıza bakarak 1900 yılında evinizin nerede olduğunu bulabilirsiniz.

BU GÜNE KADAR KÖYDE BULUNAN SOY İSİMLER

1. ÖZDAMAR

2. ÖĞÜT

3. AYTAÇ

4. SÜMER

5. BAŞARAN

6. GÜRBÜZ (ARIDAĞ)

7. TÜLÜ

8. GÖK

9. AK

10. EKER

11. KOCA

12. ŞEKER

13. DOĞAN

14. ALTINEL

15. GÜNAY

16. KORKMAZ (GÜNGÖR )

17. KAZIK

18. CİRİK

19. CIRIK

20. ÇELİK

21. TÜRKER

22. KATIRANCI

23. PEKER

24. TOY ( ERTOY, ERTAŞ, ÇEVİK)

25. KOÇ

26. KARA

27. YILMAZ (SEYHAN)

28. SEYHAN

29. ASLAN

30. YILDIRIM

31. ŞAHİN

32. TARHAN

33. TOPTAŞ

34. BOLAT

35. ÖZKAN

36. ALTINER

37. CEYLAN

38. ÇETİNKAYA

39. ÖZDEMİR

40. ÇETİN

41. DABAN

42. KAYA

43. YILDIZ

44. SARI

45. ÇAKAL

46. BİLCİ

47. SARIDOĞAN

48. ÖZKAYA

49. EMEKLİ

50. KAYMAK

51. DEVECİ

MEVCUT HANE DURUMUNUN İLK TEMSİLCİLERİNİN BABA VE ANALARININ İSİMLERİ

(araştırmalarım neticesine göre dayanan hane sisteminde hanenin ilklerinde yer alan eşlerin baba ve anne isimleri soyadlarından sonra verilmiştir. (soyadı yazılmayanlar soy adı kanunundan önce vefat etmişler erkek çocukları olmadıklarından hanelerini ve soyadını günümüzde temsil eden kalmamıştır).

SOYADI ERKEĞİN BABA ADI - ANNE ADI - (EŞİNİN ANNE VE BABA ADI )

(doğum tarihleri oğulyanıhıh isimleri yakında burda olacaktır)

1. ÖZDAMAR - HASAN - DUDU (ALİ-EMİNE KIZI, 1250 D.) not:Ali-Emine 55.haneden sarılardan

2. ÖĞÜT -VELİ - KERİME

3. AYTAÇ - VELİ - KERİME

4. SÜMER -MEHMET - EMİNE

5. BAŞARAN -MUSTAFA - KEZİBAN

6. -MUSTAFA - KEZİBAN

7. GÜRBÜZ -MUSTAFA - KEZİBAN

8. GÜRBÜZ (ARIDAĞ) - MUSTAFA - UMMAHANİ -(İBRAHİM-HALİME)

9. ÖZDAMAR - MEHMET - İSMEHAN - (İBRAHİM-HALİME)

10. ÖZDAMAR -MEHMET (EMİN) - EMİNE

11. ÖZDAMAR -MUSTAFA - NESLİHAN

12. ÖZDAMAR -MUSTAFA -NESLİHAN

13. ÖZDAMAR -MUSTAFA - NESLİHAN

14. TÜLÜ -MEHMET - ZELİHA -(OSMAN-FATMA)

15. TÜLÜ -MEHMET - ZELİHA -(OSMAN-FATMA)

16. TÜLÜ -MUSTAFA - AYŞE

17. GÖK -HÜSEYİN - DUDU -(SÜLEYMAN - EMİNE)

18. AK -SALİH - EMİNE - (SÜLEYMAN - EMİNE )

19. AK -İSMAİL - AYŞE - (SALİH-DUDU)

20. EKER -ALİŞAN - AYŞE

21. -İSMAİL - NESLİHAN

22. KOCA -İSMAİL - DUDU - (İBİŞ-DUDU)

23. -İSMAİL- DUDU - (ALİ-HATİCE)

24. ŞEKER -VELİ - ZELİHA - (ALİ-HATİCE)

25. DOĞAN - AHMET - EMİNE - (İBRAHİM-AYŞE)

26. DOĞAN -AHMET - EMİNE

27. ALTINEL - İSMAİL - FATMA(İBRAHİM) - (AHMET- AYŞE)

28. GÜNAY -SÜLEYMAN (AHMET) - ŞERİFE - (AHMET-UMMAHANİ)

29. GÜNAY - HÜSEYİN-FATMA - (MEHMET-FATMA)

30. GÜNAY - MEHMET-FATMA - (HÜSEYİN-DUDU)

31. KORKMAZ - İSMAİL-FATMA - (HÜSEYİN)

32. KORKMAZ (GÜNGÖR ) - SALİH-AYŞE(AHMET-HATİCE) - (MEHMET-AYŞE)

33. KORKMAZ -HASAN-FATMA

34. KAZIK -AHMET-EMİNE(HASAN-AYŞE) - (MUSTAFA-ASİYE)

35. KAZIK -HÜSEYİN-MÜNTEHA(MEHMET-DUDU)

36. CİRİK -ALİ-HATİCE - (MEHMET-HATİCE)

37. CIRIK -SALİH-DUDU - (HASAN-DUDU) Not:Hasan-Dudu 1 hane baltalardan

38. -ŞERİF-FADEN(AHMET-EMİNE) - (HASAN-FATMA)

39. ÇELİK - VELİ-HATİCE - (RAMAZAN-AYŞE)

40. ÇELİK - ALİ-HATİCE

41. ÇELİK - MUSTAN-ZELİHA(MUSTAFA-FATMA) - (ÖMER-ARİFE

42. ÇELİK - ALİ-ZEYNEP(OSMAN-FATMA) - (İSMAİL-RAHİME)

43. ÇELİK - SALİH-ZEYNEP - (AHMET-HATİCE)

44. TÜRKER - HASAN-AYŞE - (İBRAHİM-HALİME)

45. TÜRKER - HASAN-AYŞE - (YUSUF-KEZİBAN)

46. KATIRANCI - AHMET-FATMA - (İSMAİL-AYŞE)

47. PEKER - AHMET-ŞERİFE(ALİ-İSMEHAN)

48. TOY ( ERTOY, ERTAŞ, ÇEVİK) - ALİ-RUKUYE - (ALİ-RUKUYE)

49. KOÇ - ÖMER-FATMA

50. KARA - İBRAHİM-HATİCE - (MEHMET-AYŞE)

51. KARA - İBRAHİM-HATİCE - (MUSTAN-ZELİHA)

52. YILMAZ (SEYHAN) - MEHMET-NESLİHAN - (SÜLEYMAN-ASİYE)

53. SEYHAN -MEHMET-NESLİHAN - (SÜLEYMAN-ASİYE)

54. SEYHAN -MUSTAFA-HATİCE(MEHMET-ELİFE) - (MUSTAFA-HATİCE)

55. SEYHAN -ALİ-EMİNE - (ABDULKERİM-EMİNE)

56. SEYHAN -ALİ-EMİNE - (İBRAHİM-ŞERİFE)

57. ASLAN -ALİ-EMİNE - ( - ÜMMÜGÜLSÜM)

58. -HASAN-ALİME(OSMAN-DUDU) - (İSMAİL-RAHİME)

59. YILDIRIM -SÜLEYMAN-EMİNE - (SÜLEYMAN-AYŞE)

60. ŞAHİN -İSA-HATİCE - (OSMAN-ZELİHA)

61. -İSA-İSMEHAN(AHMET-EMİNE)

62. -SÜLEYMAN-FATMA - (MUSTAFA-FADİME)

63. -MEHMET-FATMA - (MEHMET-FATMA)

64. TARHAN -MEHMET-FATMA - (MEHMET-FATMA)

65. TOPTAŞ -HALİL-SELURE - (RAMAZAN-KEZİBAN)

66. BOLAT -MUSA-KEZİBAN- ( - ASİYE)

67. ÖZKAN -MUSA-KEZİBAN -

68. ALTINER -MUSA-ELİFE - (AHMET-ŞERİFE)

69. CEYLAN -MUSA-ELİFE - (MEHMET-AYŞE)

70. ÖZKAN -OSMAN-FATMA - (MEHMET-DUDU)

71. ÇETİNKAYA - OSMAN-DUDU - (SALİH-EMİNE)

72. ÖZDEMİR -ALİ-DUDU - (MUSA-KEZİBAN)

73. ÇETİN -HÜSEYİN-AYŞE - (- )

74. ÇETİN -HÜSEYİN-HATİCE(MUSTAFA-FATMA) - (MEHMET-ZELİHA)

75. ÇETİN -MUSTAFA-AYŞE(MEHMET-AYŞE) - (SALİH-FATMA)

76. DABAN -HÜSEM-AYŞE - (SALİH-EMİNE)

77. DOĞAN -HASAN-FATMA - (HÜSEYİN-AYŞE)

78. -HASAN-FATMA(MUSTAFA-FATMA) - (İSMAİL-EMENTULLAH)

79. KAYA -MEHMET-CENNET - (MEHMET-DUDU)

80. KAYA -MEHMET-AYŞE -(YAKUP-KEZİBAN)

81. -MEHMET-DUDU - (İBRAHİM-HATİCE)

82. YILDIZ -İSMAİL - (İBRAHİM-FATMA)

83. SARI - ALİ - (ABDURRAHMAN)

84. -OSMAN - (OSMAN)

85. ÇAKAL - MEHMET - ELİFE(ABDULLAH)

86. BİLCİ -İSMAİL - ELİFE(ABDULLAH)

87. KORKMAZ -KÖSE OSMAN

88. SARIDOĞAN - AHMET-DUDU - (İSMAİL-EMİNE)

89. ÖZKAYA -(BULGAR GÖÇMENİ)

90. EMEKLİ -ALİ-ADİLE - (MUSTAFA-FADEN)

91. KAYMAK - (BAĞILLILI MEHMET)

92. DEVECİ - ( YALVAÇ NÜFUSUNA KAYITLI)

ÇALTI KÖYÜNÜN TARİHİ İLE İLGİLİ RÖPORTAJLAR

:01.03.1338 (miladi 1922) DOĞUMLU OLUP HALEN ÇALTI KÖYÜNDE YAŞAMAKTADIR,

-Köyümüzün kuruluşa hakkında bize bildiklerinizi anlatır mısınız?

Benim Dudu ebem köyün kuruluşunu bilirim derdi ancak köyün nereden geldiği hakkında bir şey söylemezlerdi. Dudu ebem 110 yaşında rahmetli oldu. benim aklımın erdiği kadarı ile, köyümüz de otuz kadar hane vardı, köyümüzün kurucu aileleri ve o zamanlar bilinen lakap ve sülaleleri şöyle sıralaya biliriz. Gödeler, Sarılar, Baltalar, Kocaoğlu (Danaveller), Arcalar (Kozmanlar). Tüloğlu, Cinaliler, Berber Ahmetler (Yalvaçlıdırlar) Salihler, Dabanlar, Cırıklar, İmamlar, Deli Ömerler (Kumrular), Seklemoğlu (Mıdıklar), Türütoğlu (Kirişler), Yetim Ahmetler, Kör Hüseyingil isimlerinde sülaleler bulunuyordu.

1. hane baltalar, 2.ve 3. hane hatıplar 4. hanede oturan Osman Sümer in kem olduğunu bilmiyorum. 5. 6. hane (Başaran, Gürbüz) jandarma Mehmetler Mehmet Efendi oğulları derlerdi.15. hane Çöllüler tüloğlu diye duyardım. 17. Haneden Baraklar Egirdirin Koçular köyünden gelmişlerdir. 18. ve 19. hane Akçaoğlu Salih ve Akçooğlu İsmail Kardeşdirler. anneleri Kezibandı. ismail'in kız kardeşi sultan vardı çok iyi kaval çalan Tunalardan Kocaali nişanlısı ölünce 15 gün sonda Allaha dua edip salısına girmiştir. 20.hane Memiş Kazımın dedesi idi. 24. çolak Durmuş, kızı Faden Tırtara varmış ve bilavelet olarak rahmetli olmuştur. 31. haneden Faden Madenli Köyündedir ve 1 kızı vardır. 38. haneden Ayşe Yalvaç da Şehirli Yusuf ile evlidir. 45. haneden Mehmet Katırancı Afyonun Havutlu köyü diye duyardık. 55. hanede Nail'in kardeşi Hesnanın kıza şu an Sultandağındadır Lütfiye, (Sultandağı Derecine Ortamescit 77. hanede 3 kızı var yaşayan araştırıldı. webmaster), <46. hanede Fatma paşalardandır. 48. hanede Hacıdibek, katırancı Ahmet, Kıllı Hasan, Kavun Ali babaları Kavun Ali kızı ayşenin kırdak emmisidir. 49. hane kocaosman babaları barladan gelmidir. ( Kebbanlar) <50. haneden Ayşe egirler köyündedir. 52.Hulise ile Veli kardeşdirler. 58. hanede çoşdan Ahmet ile gök Adile ailesidir. sarılardandır. 78. hane çakallardan, şarkıkarağaçda torunları var. 81. kul osman mırıların olduğu yerde evi vardı. ( bu gün Demir efe Osmanın evinin olduğu yerler.) 82. semerci oğulları, 83. hane bu gün Gelendosta torunları var (sarıalioğulları). Ezapların Manisadan geldiklerini duyardım.

ben şu anda tam olarak aklım erdiği kadarı ile 4. hanede yaşamış ve bizim olduğu yerde oturmuş Osman Sümer in kim olduğunu bilmiyorum. Karabacakların Egirdirin Kuşka dan geldiklerini duyardım. Benim even olduğu yerin hatıpların olduğu, hasna alinin evinin olduğu yerde balta mehmedinin oturduğunu. gallenin evinin arkasında, çöllülerin iki hane olarak oturduklarını bilirim. Ortadibekte, Yamuk Alinin oturduğun bilirim. 18. hanaden yani kendi hanemden, Osman dede kadının anası Hanife, Faden deli ahmedin Abdullahın kızı, diğer kızı keziban Tokmacığa gitmiştir.

TEVFİK_ÖĞÜT: benim babam hatip hüsnü bu köyü 12 haneye kadar sülaleri sayarak indirirdi. yani bu köyün 12 hane olduğunu bilirmiş. Günaylarda İmamlardan yani başaran ve gürbüzlerdendir. daban, yıldız, kaya soyatlılar aynı atadandırlar. tülü, ögüt, başaran mehmet efendi oğullarıdır. 20. hanede Alişan kuruklardandır. tırtarda kardeşleri vardır. 24. hanede Çolak durmuş Köke köyünden gelmedir. 19 . hanede ki Salih, 18. haneden İsmail, 20. haneden Hüseyin kardeşdirler, Hüseyin in eşi Keziban, Çolaklardan İbiş i iş güveliğine almıştır. Doğanlar ile Altınerler bir atadandır. Kazıklar tekdir. Ezapoğulları yeni tekdir. koreşşiden gelme derlerdi. (Hüseyin Şekercinin Gelendost ilçesinin soy ağacı kitebından geçen Çobansalı olabilir, ancak orası köyümüzün kuruluşundan çok önce terk edilmiştir, karıştırılmamısına dikkat edelim.)

ŞÜKRÜ_GÜNAY devam etmektedir

GELENDOST

Doğal yapı

Gelendost, Isparta il merkezinin kuzeyinde, eğirdir gölü'nün 10 kilometre içerisinde kurulmuş 624 kilometrekare yüzölçümlü küçük bir ilçedir.

Deniz seviyesinden 940 metre yükseklikte olan ilçede belli bir akarsu yoktur. Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında geçit teşkil eden bir iklime sahiptir.

İlçede ormanlar yok denecek kadar az olup yer yer her köyün korulukları ve çaltı köyü ile balcı köylerinde orman işletmeleri tarafından dikilmiş 10-15 yıllık cam ormanları vardır. Bitki örtüsü pınar ve çalılıklardan ibarettir.

Tarih

Gelendost ilçesi, ilkçağlardan beri, pisidya ülkesi adı verilen göller bölgesinin en eski kültür merkezlerinden biridir. M.ö.3500 yıllarında "mirya veya miryo" adı ile hitit'lerin bir kolu olan anamurla (anamilli) miryalılar tarafından kurulmuştur.

M.ö. 547 yıllarında bu topraklar pisidyalıları yenen perslerin egemenliği altına girmiştir.

Kumandanlı boğazında 17 eylül 1176'da yapılan bir kısmı da gelendost ovasında geçen myriokafalon savaşı'nı türklerin kazanması ile selçuklu topraklarına katılmıştır. Gelendost daha sonra hamidoğulları beyliğinin egemenliği altına girmiştir.

Gelendost tarih boyunca ablada, sabinae, myrio, miryona, miryo, myriokafalon, kalanda, gelindi, geledikos, gelende-abad,_gelendoz adlarıyla anılmıştır.

Afşar, 1478-1051 döneminde nahiye, 1522'deki tahrir kaydında kaza, 1568 tarihli tahrir kaydında kaza, katip çelebi'nin "cihannüma" sında kaza olarak gösterilmiştir.

16. Yüzyılda afşar nahiyesine bağlı olan gelendost, cumhuriyet döneminde 1930 yılında afşar'ın yerine nahiye olmuştur.

Daha sonra 6 mart 1954 tarih ve 6324 sayılı kanunla da ilçe olmuştur.

Miryakefalon savaşı ve zaferi (gelendost zaferi)

1071'de malazgirt zaferi ile türklere anadolu kapıları açılmış, 1176'da kazanılan miryokefolon zaferi ile de anadolu ebedi türk yurdu olmuştur.

Ll. Kılıç Arslan'ın bizans ordularına karşı kazandığı bu zaferin yeri gelendost çevresi olarak belirlenmiş ve her yıl 17 eylül tarihinde gelendost zaferi olarak kutlanmaktadır. Yapılan araştırma sonuçları "gelendost zaferi kutlama komitesi" tarafından yayınlanarak tarihçilerin dikkatine sunulmuştur: "yediyüzbin kişilik bir kuvvetle 1176 yılının 28 ağustos günü türk sınırındaki bolvadin ve çay'a giren bizans ordusu çay ilçesi yakınındaki karacaören köyü yerindeki holmi kalesi'nde harp meclisini kurdu.

İngiltere kralı ll. Henri'nin izmir'e gönderdiği haçlı saray birlikleri, izmir, aydın, denizli, honoz yolu ile dinar (apamea) ve Uluborlu'ya saldıran kuvvetler ikinci bir cephe açarken meşhur Karaaslan ovası savaşında bütün İslam gazileri şehit düştüler.

Meşhur eber gölü ve akşehir savaşından netice alamayan bizans orduları akbel (yarıkkaya), düzbel, akşehir-yalvaç yolu, yellibel (gavurlar uçtu) beli, Akşehir-örkenez (bağkonak) yolu ile (yanık antakya) yalvaç ovasına doldular. Hoyran akçaşarı denilen köyün önündeki su kaynağının başındaki homataya kurulan bizans karargahı senirkent (tolbeyli), kırbaşlar (tolata), kumdanlı (tolmara) üstünden yalvaç'a giden haçlı kuvvetleri ile takviye olurken, bizans ordusu içinde gelen tonguzlu yalvaç beyli kuvvetleri, romanyalı umamış türkleri isyan ederek akçaşardaki homalıların kurduğu homata karargahını bastılar.

Ne yapacağını şaşıran bizans immparatoru manuel, ordusuna miryo (gelendost) ovasına gir emrini verdi.

Türkler gelendost ovasında 17 eylül 1176 günü kati zafere ulaşarak anadolu'nun tapusunu aldı.

Gelendost beleldiyesi öncülüğünde bölge hakkında yapılan tarihi araştırmalarla şu sonuçlar elde edilmiş ve tarihçilerin dikkatine sunulmuştur.

Selçuklu sultanı mesut zamanında 1116 yılında selçuklu türkleri tarafından fethedilen myrio kalesine "gelende" adı verilmiştir. Anadolu selçukluları zamanında dosteli sancağının merkezi olmuş ve osmanlı sultanı fatih sultan mehmet zamanında "gelendost" adı verilmiştir.

17 eylül 1176'da gelendost zaferi ile sonuçlanan savaş, 16 eylül'de gelendost myrio ovasında selçuklu sultanı ll. Kılıçarslan ile bizans imparatoru manuel kommenos arasında başlamıştır. Bu zaferin anıtı olarak kalan miryo aslan'ın gelendost ilçesinde 17 eylül parkında bulunmaktadır.

İlçede bulunan tarihi yerlerle ilgili olarak da aşağıdaki bilgiler verilmiştir:

1. Şehirler ovası savaş alanı: bağıllı kasabası hassa askerlerinin aşlattı kirilloman savaş alanıdır. Miryo kalesi bu beldeye 5-6 kilometre uzaklıktadır. Burası zaferden sonra kaplanga adını almıştır.
2. Tozuğan şehitliği alanı: şehitler tepesinden miryo kalesi'ne kadar uzanan tozuğan ovası savaşın şiddetlendiği yerdir. Buralarda; çimli gazi, emirgazi, sümbüloğlu bağı içinde sümbül gazi, ishakağa bağı içinde islambey, hasan hüseyin bağı içinde erbaş gazit, körkuyu dibinde kara gazi, yakaköy korusu içinde şeyh ahmet gazi, yaka kasabası içinde emir sayılı isimli askerlerin türbe ve mezarları vardır.
3. Korudağı (kazıkbağları) şehitliği: kahramanlar ovası adıyla anılmaktadır. Miryokafalon savaşında şehit olan güldede (güllü gazi)ve gülüm eremleri mezarları afşar köyü korusu ve yenice köyünde bulunmaktadır.

Kültür varlıkları

İlçe merkezinde, biri osmanlı mimari tarzında yapılmış, diğeri ise selçuklu mimari özelliklerini taşıyan iki tarihi cami bulunmaktadır. Aşağı mahallede bulunan selçuklulardan kalma camiye "atik camii" denilmektedir. Camiler muhtelif zamanlarda tamirat ve tadilat görerek günümüze kadar ulaşmıştır.

Ayrıca, ilçeye bağlı afşar köyünde selçuklulardan kalma bir cami bulunmaktadır. Bu caminin içi kaba ağaç süslemesi ile süslenmiştir. Tavan kısmı ve yan tarafları ise şekillendirilmiştir.

Afşar köprüsü gelendost ilçesi afşar köyündedir. Selçuklu dönemine aittir. Blok taşlardan yapılmıştır.

Ertokuş kervansarayı yeşilköy sınırları içerisinde eğirdir gölü kenarındadır. Kudret hanı veya gelendost hanı adları ile de bilinir. Avlu ve kapalı mekandan oluşmuştur. 21x54 metre ölçülerindedir. Dış duvarları kale duvarları gibidir. Kapalı mekan üzeri tonozla örtülüdür. Avlunun yan kemerinde odalar vardır. Kapalı mekan girişi kapısının üzerinde bir kitabe vardır. Kitabeye göre kervansaray, 1223 yılında mübarüziddin ertokuş tarafından yapılmıştır. Kitabesinde: "es sulta-i ammere-hu fi rabi-l alemi-l alem-i mübarüziddin ertokuş sene işrin sitte miete 620" ifadesi yer alır. Türkçesi: sultana mensup mücahid ülemadan mübareziddin ertokuş 620 yılında iş bu misafirhaneyi allah rızası için inşa etmiştir.

İdari yapı ve nüfus

Afşar nahiyesi 1478'de şeyh mukbil ve firdevsoğlu isimli iki mahalleden oluşuyordu. Ancak 19. Yüzyıl ortalarında 50-60 hanelik bir köy olarak görülmektedir. Gelendost; afşar nahiyesine bağlı bir köy iken 1930 yılında nahiye olmuş, afşar ise bir köy olarak gelendost'a bağlanmıştır. 1954 yılında da çıkarılan kanunla ilçe statüsü verilmiştir. Gelendost ilçe sınırları içerisinde 14 yerleşim birimi bulunmaktadır. Bunların ilçe merkezi, bağıllı ve yaka kasabaları olmak üzere üçünde belediye teşkilatı bulunmaktadır. Diğer 11 yerleşim birimi ise köy konumundadır. 1990 nüfus sayımına göre ilçe nüfusu 22.827'dir. Bu nüfusun 7.336'sı ilçe merkezinde 4946'sı kasabalarda ve geri kalan 10.545'i ise köylerde yaşamaktadır. Yerleşim birimleri genel olarak ova ve yamaçlara kurulmuştur.

Mahalli idareler gelendost ilçesinde, ilçe merkezi ile birlikte üç belediye teşkilatı vardır. Belediye teşkilatı bulunan beldeler, bağıllı ve yaka kasabalarıdır.

Gelendost belediyesi belediye teşkilatı 1951 yılında kurulmuştur. İlçenin alt yapı yatırımlarına son yıllarda önem verilmiş, içme suyu sorunu geleceğe yönelik çözümlenmiş ve kanalizasyon sisteminin büyük bölümü tamamlanmıştır. İlçede küçük sanayi sitesi ile belediyeye ait soğuk hava tesislerinin temeli atılmıştır. Belediyenin makina parkı yeterli düzeyde olup, modern iş hanı ve hizmet binasına kavuşmuştur.

Bağıllı belediyesi belediye teşkilatı 1967 yılında kuruldu. Alt yapı olarak içme suyunun tamamı, kanalizasyonun bir bölümü yapılmıştır. Belediyeye ait hizmet binası, 30 adet dükkan, 5 adet lojman, 1 adet değirmen ve sellektör binası, belediye park ve gazinosu, ekmek fırını ve yeterli araç parkı mevcuttur.

Yaka belediyesi belediye teşkilatı 1975 yılında kurulmuştur. İçme suyu başta olmak üzere alt yapı tesisleri tamamlanmıştır. Belediyeye ait 4 katlı hizmet binası, 12 bin ekmek kapasiteli modern fırın, 7 lojman, 12 dükkan, düğün salonu, spor sahası, belediye kahvehanesi ve çocuk parkı mevcuttur. Belediye teşkilatı 1975 yılında kurulmuştur. İçme suyu başta olmak üzere alt yapı tesisleri tamamlanmıştır. Belediyeye ait 4 katlı hizmet binası, 12 bin ekmek kapasiteli modern fırın, 7 lojman, 12 dükkan, düğün salonu, spor sahası, belediye kahvehanesi ve çocuk parkı mevcuttur.

Eğitim kültür

Cumhuriyet döneminde ilçede eğitim ve öğretim hizmetlerine büyük önem verilmiştir. İlçe genelinde 9 ilkokul ve 9 ilköğretim okulu vardır. Bu okullarda ilköğretim çağında 2618 öğrenci öğrenim görmekte, 140 öğretmen, 2 memur ve 18 hizmetli görev yapmaktadır. Gelendost ilçesinde son üç yılda başlanmış ve yapımı tamamlanmış 6 ilköğretim okulu vardır. Her biri 21 derslikli olan bu yeni ilköğretim okulları, ilçe merkezi, çaltı, yenice, balcı, yeşilköy ve yaka'da çocuklara eğitim ve öğretim hizmeti vermektedir. İlköğretim okullarının hayli fazla olduğu ilçede ayrıca, bağıllı, madenli ve afşar'da da ilöğretim okulları vardır. Orta öğretim kurumları ilçe merkezinde olup,1 lise, 1 ticaret meslek lisesi, 1 imam hatip lisesi bulunmaktadır. Bu okullarda 440 öğrenci öğrenim görmekte; 36 öğretmen, 10 hizmetli görev yapmaktadır. Halk eğitimi müdürlüğü halkın isteği doğrultusunda ihtiyaç duyulan kursları açmaktadır. İlçe merkezinde 1962 yılında kurulan hüseyin avni paşa kütüphanesinde 12 bin eser bulunmaktadır. İki katlı yeni bir binada hizmet vermektedir. Ayrıca, yaka kasabasında 1993 yılında faaliyete geçmiş olan ve bağıllı kasabasında yeni faaliyete geçen iki kütüphane vardır.

Sağlık hizmetleri

Gelendost ilçesi sağlık kuruluşları yönünden zengin olan bir ilçedir. Bir hastahane, 5 sağlık ocağı ve 7 sağlık evi vardır. Gelendost devlet hastanesi 25 kadro yataklı olup, 15 serili yatağı bulunmaktadır. 1994 yılında hastahanenin polikliniklerinde 8 bin beşyüz hasta muayene edilmiş, servislerde yatan hasta sayısı da 250'dir. Bünyesinde 3 doktor, 9 hemşire, 3 röntgen ve laboratuvar görevlisi vardır. Gelendost merkez sağlık ocağı ve bağlı afşar sağlık evi; bağıllı sağlık ocağı ve bağlı madenli ve balcı sağlık evleri, yeşilköy sağlık ocağı ve bağlı hacılar, esinyurt sağlık evleri, köke sağlık ocağı ve bağlı çaltı ve akdağ sağlık evleri ve yaka sağlık ocağı ilçeye yaygın sağlık hizmeti sunmaktadır.

Ulaşım

Gelendost ilçe merkezi ısparta-konya karayolu üzerindedir. Isparta merkezine uzaklığı 80 kilometredir._ilçeye bağlı köy ve kasabalara ulaşım imkanı mevcuttur.

Ekonomik durum

İlçe halkının genel geçim kaynağı tarımdır. Tarım alanları ilçe yüzölçümünün % 79.75'ini teşkil etmektedir. Elmacılık ilçe halkının gelirleri içerisinde önemli bir paya sahiptir. Yılda ortalama 75 bin ton elma rekoltesine ulaşılır. Halkın yüzde 99'u elmacılıkla iştigal etmektedir. Mevcut elma bahçeleri her yıl genişlemekte yılda yaklaşık 20 bin elma fidanı dikilmektedir. Gelendost 2. Kademede, çatlı ve tokmacık sulama projeleri tamamlandığında elma rekoltesi daha da yükselecektir. Hayvancılık ise fazla gelişmiş durumda değildir. Son yıllarda kültür ırkı hayvanlara rağbet edilmiştir. Tarımın yanı sıra ilçe merkezinde küçük çapta onarım ve tamir işleriyli uğraşan esnaf bulunmaktadır. Evlerde dokunan halıcılık ilçede yaygındır. İlçemizde kurulu kamuya ait bir adet 11 bin tonluk soğuk hava deposu bulunmaktadır. Ayrıca özel işletmelere ait 7 bin tonluk soğuk hava deposu vardır. Bir adet de özel işletmeye ait un fabrikası vardır. İlçe merkezinde 3 banka şubesi ve 10 kooperatif faaliyet göstermektedir.

Turizm

Gelendost zaferi kutlamaları

İlçede, 17 eylül gelendost zaferi yıldönümü şenlik ve festival olarak kutlanır. Törenlerde, gelendost zaferi'nin resmi kutlamaları ardından ilçede üretilen elmalar arasında kalite yarışması düzenlenir. Çeşitli şenlik ve gösterilere yer verilir.

Eğirdir

İlçenin tarihi

Eğirdir ve çevresinin arzava krallığı (m. Ö. 2000-1200) döneminde yerleşime açılmış olduğu yöredeki buluntulardan ve kalıntılardan anlaşılmaktadır. Eğirdir kentinin lidya'nın son hükümdarı kroisos (m.ö. 560-547) tarafından kurulduğu ve ilk adının da "krozos" olduğu sanılmaktadır. Şehrin iç kalesinin de lidyalılar tarafından yapıldığı sanılmaktadır. Eğirdir m.ö. 540 yılında pers imparatorluğu tarafından zapt edilmiştir. Yaklaşık 200 sene aynı imparatorluğun egemenliği altında kalmıştır. Daha sora seleukosların eline geçmiş, daha sonrada m.ö. 188 yılında agemea (dinar) antlaşması ile romalılara bırakılmıştır. Bu dönemde kent "prostanna" adıyla anılmıştır. Eğirdir ve çevresinin m.s. 395'te bizans egemenliğine girmesinden sonra şehrin orta çağda "akroterion" şeklinde isimlendirildiği görülmektedir. Bizans egemenliğinin son döneminde şehrin adı "akrotiri" olarak geçmekte ve bizans'ın anatolikon theması sınırına dahil bulunuyordu. Yörede ilk türk yerleşimi 1071'den bir kaç yıl sonra gerçekleştiği sanılmaktadır. Anadolu selçuklu hükümdarı 3.kılıç arslan 1204 yılında çevredeki şehirlerle birlikte eğirdir'i selçuklu egemenliği altına almıştır. Selçukluların sayfiye şehri olarak kullandıkları eğirdir'i o dönemde "cennetabad" olarak isimlendirilmiştir. 1310 yılında hamidoğullarının eline geçen eğirdir uzun süre bu beyliğe başkentlik yapmıştır. Sultan 2. Murat zamanında osmanlı topraklarına katılan eğirdir cumhuriyetin kurulmasından sonra da ilçe statüsünü korumuştur.

İlçenin coğrafi konumu

Eğirdir ilçesi kuzeyden yalvaç ve gelendost ilçeleri, doğudan şarkikaraağaç ve aksu ilçeleri, güneyden sütçüler ilçesi, güneybatıdan burdur ili, batıdan ısparta merkez ve atabey ilçeleri ve kuzey batıdan senirkent ilçeleri ile komşudur. İlçenin kuzey kesiminde oldukça geniş bir alanı kaplayan eğirdir gölü ile göl alanını ısparta çöküntü alanından ayıran dağlar ilçenin yüzey şekillerinin esasını oluşturur.

Yüzölçümü 1414 km2, denizden yüksekliği 918 m dir. İklimi, akdeniz ve iç anadolu iklimleri arasında bir geçiş alanında yer almaktadır. Bu iklim tipine bağlı olarak ilçede ne akdenizin yağışlı, ne de iç anadolu'nun kurak iklimi söz konusudur. Yıllık sıcaklık ortalaması 11 ,9 0c, ortalama yağış 705 mm. Dolaylarındadır.

Tarihi ve kültürel değerler

Prostanna antik kenti: pisidia şehirlerinden bir tanesidir. Eğirdir sivrisinin pisidia şehirlerinden bir tanesidir. Eğirdir sivrisinin arka tarafından camili yayla üzerindedir. Şehrin kesin yeri l. Robert tarafından bedre köyünün yukarısındaki yazılıkaya'da bulunan bir sinir yazıtı ile tespit edilmiştir. Bu yazıt prostanna ile parlais ili sinir yazıtı idi. Antik kentte sinir duvarları ve bazı bina temelleri vardır. Şehrin. Akropolisi 200 metre yükseklikte kurulmuştur, sur duvarları içerisinde dikdörtgen seklinde bir bina vardır. Bu bina bir tapınaktir. Diğer 119 bina ise halka ait binalardır. Bizans dönemine ait hiç bir kalıntı yoktur. M.&. 1. Yy. 'Dan itibaren sikke basmaya başlamıştır.

Parlais antik kenti: roma kolonisi olarak kurulmuştur. Diğer koloni şehirlerin en küçüğüdür. Bugünkü barla'dadır. Görünürde herhangi bir kalıntısı yoktur. M.o. 1. Yy. İtibaren sikke basmaya başlamıştır. M.ö. 25 yılında galatya eyaletine dahil edilen şehirin adi "colonia julia agusta parlais"tir. Roma kolonisi olarak kurulmuştur. Diğer koloni şehirlerin en küçüğüdür. Bugünkü barla'dadır. Görünürde herhangi bir kalıntısı yoktur. M.o. 1. Yy. İtibaren sikke basmaya başlamıştır. M.ö. 25 yılında galatya eyaletine dahil edilen şehirin adi "colonia julia agusta parlais"tir.

Ayasteffanos kilisesi: eğirdir ilçesinin yeşilada mahallesinde yer alır. Diş duvarları moloz taştır. Çatı ve iç mekan sütunları ahşaptır. 19. Yy. İnşa edilmiş olup 1993 yılında restorasyon çalışmaları başlatılmıştır. Eğirdir ilçesinin yeşilada mahallesinde yer alır. Diş duvarları moloz taştır. Çatı ve iç mekan sütunları ahşaptır. 19. Yy. İnşa edilmiş olup 1993 yılında restorasyon çalışmaları başlatılmıştır.

Aya giorgios kilisesi: eğirdir ilçesi barla bucağında dağın yamacında yer alır. Dikdörtgen plânlı olup moloz taşlarla 1805 yılında yapılmıştır. Kilisenin duvarlarının bir kısmı hala ayaktadır.

Eğirdir kalesi: eğirdir ilçesinde göle doğru uzanan yarımada üzerinde iç ve diş kale vardır. Dış kalenin yalnız temelleri kalmıştır. İç kale ise bugün hala ayaktadır. Yarım adayı kuzey-güney doğrultusunda keser. Kesin yapılış tarihi bilinmemekle birlikte m.ö. 4.yy. Yapıldığı tahmin edilmektedir. Roma ve bizans dönemlerinde çeşitli tamirler görmüştür. Diş kaplama taş bloklar, iç kısmı ise moloz dolgudur. En son hamitoğulları devrinde tamir görmüş ve timur'un eğirdir'i istilası sırasında tahrip edilmiştir. Eğirdir'in bundan sonraki dönemlerinde fazla savunmaya ihtiyacı olmadığından kale tamir edilmemiştir. Eğirdir ilçesinde göle doğru uzanan yarımada üzerinde iç ve diş kale vardır. Dış kalenin yalnız temelleri kalmıştır. İç kale ise bugün hala ayaktadır. Yarım adayı kuzey-güney doğrultusunda keser. Kesin yapılış tarihi bilinmemekle birlikte m.ö. 4.yy. Yapıldığı tahmin edilmektedir. Roma ve bizans dönemlerinde çeşitli tamirler görmüştür. Diş kaplama taş bloklar, iç kısmı ise moloz dolgudur. En son hamitoğulları devrinde tamir görmüş ve timur'un eğirdir'i istilası sırasında tahrip edilmiştir. Eğirdir'in bundan sonraki dönemlerinde fazla savunmaya ihtiyacı olmadığından kale tamir edilmemiştir.

Hızırbey camii: eğirdir'de bulunan camilerin en büyüğü olup, duvarları kargir ve üstü toprak dam olarak ilk defa hızır bey tarafından yaptırılmıştır. Kesin tarihi bilinmemekle beraber 1327-1328 yıllarında inşa edildiği sanılmaktadır. Cami 1814 yılında çıkan bir yangında tamamen yanmış, yılanlıoğlu şeyh ali ağa'nın önderliğinde yeniden yaptırılmıştır. 1820 yılında tekrar ibadete açılmıştır. Eğirdir'de bulunan camilerin en büyüğü olup, duvarları kargir ve üstü toprak dam olarak ilk defa hızır bey tarafından yaptırılmıştır. Kesin tarihi bilinmemekle beraber 1327-1328 yıllarında inşa edildiği sanılmaktadır. Cami 1814 yılında çıkan bir yangında tamamen yanmış, yılanlıoğlu şeyh ali ağa'nın önderliğinde yeniden yaptırılmıştır. 1820 yılında tekrar ibadete açılmıştır.

1878 ve 1884 tarihlerinde tekrar onarım gören caminin damı burhanoğlu macit murat ağa tarafından kiremitle örtülmüştür. Büyüklüğü, tarihi kıymeti, minberi bakımından onem1i bir değere sahiptir.

Ayrıca, kemer üzerindeki minaresiyle dünyada tek olduğu iddia edilmektedir. Daha küçük çapta bir eşinin cezayir'de olduğu söylenmektedir.

Dündarbey medresesi: eğirdir i1çesinin en merkezi yerinde bulunan taş medrese adıyla da anılan bina 1237 yılında se1çuklu sultanı 2. Gıyaseddin keyhusrev zamanında han olarak yaptın1miştir. Daha sonra 1301 yılında hamidoğlu dündar bey tarafından medrese haline getiri1rniştir. Medrese iki katli olup ortada avlu yer alır ve 30 hücresi vardır. Medresenin girişinde büyük bir taş kapı vardır. Kapının etrafı selçuklu karakterinde geometrik şeki11erie süslenmiştir.

Baba sultan türbesi: kapıdaki kitabeden anlaşıldığına göre, 1358 yılında hamidoğlu ilyas bey zamanında isa bin musa adındaki zat için yaptırı1miştir. Türbe içinde baba sultan'dan başka türbedarı olan sureti baba (2 orti baba) ile palor baba adlarında iki kişinin mezarı da vardır. Son zamanlara kadar sakahane tabir edilen su soğutma yeri vardı. Burada bulunan küplere konan suları gelip gecenler içerdi. Türbe ziyarete açıktır.

Eğirdir kervansarayı: eğirdir ilçesi yeni mahallede bulunan kervansaray anadolu se1çuklu kervansaraylarının en büyüğüdür. Konya-antalya kervan yolunda yer alan han, doğu batı doğrultusundadır. Avlu ve kapalı mekan olmak üzere iki kısımdan meydana ge1rnistir. Kervansaray 1237 yılında yapılmıştır, bugün avluda birkaç yolcu odasının temel izleri kalmıştır.

Ağa camii: ilçenin ağa mahallesinde bulunan camii, 1413 yılında inşa edi1rniştir. Minaresi 1777 yılında yapılan cami daha sonra onarılarak kiremitli hale getirilmiştir. İlçenin ağa mahallesinde bulunan camii, 1413 yılında inşa edi1rniştir. Minaresi 1777 yılında yapılan cami daha sonra onarılarak kiremitli hale getirilmiştir.

Yılanlıoğlu camii: yazla mahallesinde şeyhül islam el berdai türbesi yanında yılanlıoğlu tarafından 1806 yılında taş minareli olarak yaptırılmıştır. Yazla mahallesinde şeyhül islam el berdai türbesi yanında yılanlıoğlu tarafından 1806 yılında taş minareli olarak yaptırılmıştır.

Ada camii: yeşilada (nis adası) içinde yer alan camii önce kilise olarak inşa edilmiş, 2. Osman'ın 1618 yılında çıkardığı bir fermanla cami olarak ibadete açılmıştır. İlk adi kız kilisesidir. Yeşilada (nis adası) içinde yer alan camii önce kilise olarak inşa edilmiş, 2. Osman'ın 1618 yılında çıkardığı bir fermanla cami olarak ibadete açılmıştır. İlk adi kız kilisesidir.

Kale camii: kale mahallesinde, mescitten camiye çevrilmiş bir yapıdır. İnşa tarihi bilinmemektedir. Kale mahallesinde, mescitten camiye çevrilmiş bir yapıdır. İnşa tarihi bilinmemektedir.

Sinan paşa camii: yan duvarları kargir, üzeri ahşap ve toprak damlı olarak inşa edi1miştir. Minaresi renkli tuğladan yapılmıştır. Kapısı üzerindeki kitabede 1376 tarihinde yapıldığı kayıtlıdır. Buna göre caminin ısparta ve havalisinin osmanlı idaresine geçmeden 6 yıl önce yapıldığı anlaşı1maktadır. Kapının içinde sol tarafta gömülü bulunan bir kişinin mezar taşında hafız tuhi karamani 1392 ibaresi yer almaktadır. Cami 1878 yılında onarılarak kiremitli hale getirilmiştir. Yan duvarları kargir, üzeri ahşap ve toprak damlı olarak inşa edi1miştir. Minaresi renkli tuğladan yapılmıştır. Kapısı üzerindeki kitabede 1376 tarihinde yapıldığı kayıtlıdır. Buna göre caminin ısparta ve havalisinin osmanlı idaresine geçmeden 6 yıl önce yapıldığı anlaşı1maktadır. Kapının içinde sol tarafta gömülü bulunan bir kişinin mezar taşında hafız tuhi karamani 1392 ibaresi yer almaktadır. Cami 1878 yılında onarılarak kiremitli hale getirilmiştir.

Doğal değerler

Eğirdir gölü: ısparta il hudutları içinde olduğu kadar göller bölgesinin de en önemli göllerinden birisidir. 517 ısparta il hudutları içinde olduğu kadar göller bölgesinin de en önemli göllerinden birisidir. 517 km2 yüzölçümü ile türkiye'nin 4. Büyük gö1üdur. Kuzey-güney uzunluğu 50 km. Doğu-bati genişliği 3-15 km' dir. Göl deniz seviyesinden 1000 m. Yükseklikte sultan ve karakuş dağlarının arasında il alanının ortasında yer almaktadır. Ortalama derinliği 12 metre maksimum derinliği ise eğirdir yakınlarında 16,5 in. 'Dir. Göl iki kısma ayrılmaktadır. Kuzeyde kalan ve daha küçük olan kısmına hoyran gölü, güneyde kalan kısmına eğirdir gölü denir. Her iki bölüm hoyran boğazı ile birbirine bağlanır. Gölde eğirdir ilçesinin üzerinde bulunduğu yarım adanın bir uzantısı gibi iki küçük ada vardır. Biri can ada diğeri yeşil ada (nis)dir. Son zamanlarda suların azalmasıyla bu adalar eğirdir' e bağlanmıştır. Gölde balık çoktur, bunların en önemlileri sudak, sazan, sırazdır. Göl doğal sit alanıdır. Gölün birinci 300 m. Kıyı şeridinde üçüncü dereceden sit alanı olarak ilan edilmesi kararlaştırılmıştır.

Kovada gölü ve milli parkı: bu gölün doğal görünümü çok güzeldir. Suları bulanmaz, bol balık bulunur. En önemlileri. Sazandır. Ayrıca tatlı su yengeci, su böceği ve midye bulunmaktadır. Çevresi çok zengin bitki örtüsüyle çevrilidir. Yabani ördekler ve diğer av hayvanları yasamaktadır. Bu özellikleri nedeniyle göl ve çevresi (6.534 ha.) Bakanlar kurulu. Kararıyla 03.11.1970 yılında milli park ilan edilmiştir. Cam ormanları arasında girintili çikinti1i doğal güze11ikleriy1e günübirlik piknik alanı olarak kullanılabileceği gibi çadır ve karavan turizmi için çok uygundur.

Yeşil ada: ev pansiyonculuğunun çok yaygın olduğu bu ada balık lokantaları ile dikkat çeker. Doğal güze1liği yanında tarihi zenginlikleri de bulunan ada yerli yabancı ziyaretçileri beklemektedir. Ev pansiyonculuğunun çok yaygın olduğu bu ada balık lokantaları ile dikkat çeker. Doğal güze1liği yanında tarihi zenginlikleri de bulunan ada yerli yabancı ziyaretçileri beklemektedir.

Can ada: eğirdir ile yeşil ada arasında yer alan 7000 m2 büyük1ügünde sevimli bir adacıktır. Yapılaşma yoktur. Sadece piknik alanı olarak düzenlenmiştir. Ada atatürk'ün eğirdir'i ziyareti sırasında 1 şubat 1933 tarihli belediye encümeni kararı ile kendine hediye edilmiştir.

Kasnak meşesi tabiatı koruma alanı: saha, ülkemize has endemik bir orman ağacı türü olan ve yok olma tehlikesi ile karşı karşıya bulunan kasnak meşesi (quercus vulcanica)'nın gerek saf ve gerekse sedir ve ardıç türleri ile karıştığı güzel örnekler ihtiva etmektedir. Bölgede bugüne kadar 218 bitki türü tespit edilmiş, bunun yanısıra kurt, tilki, porsuk, sansar, yaban domuzu gibi yabani hayvanlar da bulunmaktadır. 1300 ha.'lık bu alan temmuz 1987 tarihinde tabiatı koruma alanı olarak tefrik edilmiştir. Günübirlik olarak, gezme, görme, yürüyüş gibi faaliyetler için uygun olan bu yeri ziyaret kin en uygun mevsim ilkbahar ve sonbahar aylarıdır. Eğirdir yukarı gökdere köyü sınırları içerisinde bulunan saha ısparta'ya 69, eğirdir'e 32 km. Mesafededir

Çamyoı dinlenme parkı: eğirdir-sütçüler karayolu üzerinde 15. Km'de yer alan orman içi dinlenme tesisidir. İnsana rahatlık veren temiz orman havasının bulunduğu parkta içme suyu ve piknik için gerekli düzenlemeler yapılmıştır.

Altınkum plajı: eğirdir tren istasyonunun altında bulunan plaj ince kumlu olup gölün yüzmeye en elverişli yeridir. Kıyıdan itibaren 200 m. İlerlenilmesine rağmen boyu geçmeyen sığlığı ile güvenli bir plâjdır. Soyunma kabinleri, duş, gazinoları, büfesi, telefonu, sağlık kabini ile mavi bayrak almaya adaydır. 50 çadır kapasitesi olup kiralık bungalovlar da vardır.

Bedre koyu: eğirdir-barla yolu üzerinde merkeze 11 km. Mesafede 1500 m. Sahil şeridi olan güzel bir dinlenme yeridir. Soyunma kabinleri, gazinoları, umumi mutfakları ve kamping alanları vardır.

Pınar pazarı mesireliği: yemyeşil bir düzlük, gürü1 gürü1 akan soğuk suları bulunan mesirelik ve belli zamanlarda geleneksel pazar kurulan bağlar mahallesinde bir yerdir. Eylü1 ayından itibaren haftada bir gün panayır mahiyetinde açık pazar kurulur. 8 hafta devam eden pazarda her türlü alışveriş yapılır. Eski adetlere uygun olarak kız beğenilir. Son hafta kadınlar için pınar pazarı olarak tertip edilir.

Ekonomik durum

Osmanlı zamanında eğirdir ekonomik yönden g üçlü bir belde idi. Bölgenin en canlı pazarlarından birisi eğirdir'de kuruluyordu. Eğirdir ve çevresi 16. Yüzyıl sonlarındaki suhte ve 1 645'tek haydaroğlu ayaklanmalarından ekonomik yönden olumsuz etkilendiyse de, yörede 17. Yüzyıl sonlarında y6rede ekonomik hayat yeniden canlanmıştır.

1892 konya vilayet salnamesinde eğirdir ilçesinde, 864 hane, 4 han, 3 hamam, 211 dükkan, 1 değirmen, 4 fırın, 3 kahvehane bulunduğu kaydedilmektedir. Eğirdir'de 0 zaman gelir kaynak-lan olarak, bez ve çarşaf dokumacılığı gibi küçük sanayi yanında talim ürünleri de önemli yer tutmaktaydı. Kayıtlarda, özellikle üzüm, elma, ceviz ve karpuzu boldur denilmektedir. Yine 1892 vilayet salnamesine göre, eğirdir'de 2833 kiyye pamuk, 900 kiyye afyon üretiliyordu.

Bütün yörede olduğu gibi pamuk ve afyon üretiminin de önemli yer tuttuğu anlaşılmaktadır.

Eğirdir'e canlılık kazandıran bir başka etken de, ilçenin 1912'de izmir-aydın-dinar demiryoluna bağlanması olmuştur. Böylece ingiliz sermayeli şark hali şirketi 1913 yılında eğirdir'de 500 tezgahta 1500 işçinin çalışmasıyla 15 bin metrekare halı dokutmuştur.

Günümüzde eğirdir'in ekonomik durumu oldukça güçlü bir yapıya dayanmakta olup, en önemli gelir kaynağı, ihracata yönelik elma ve su ürünleridir. Bu iki ürün ilçede sektör oluşturmuştur.

Bunlardan başka hayvancılık, küçük sanatlar, orman ürünleri gibi ekonomik faaliyet dallari da vardir. Kirsal kesimde halkin hemen hemen tamamı tarımla uğraşırken büyük bir bölümü de tarımdan arta kalan zamanlarında hal dokumaktadırlar.

İlçede, esnaf kolları olarak 152 bakkal; 15 terzi, 10 zücaciye, 8 konfeksiyon, 24 lokanta, 50 marangozhane, 80 adet sanayi ve 400 adet çeşitli meslek kollarına ait dükkan vardır. İlçede 5 bankanın da şubesi bulunmaktadır.

Sanayi

Kereste fabrikası

İlçenin pazarköy kasabasında özel sektöre ait kereste fabrikası bulunmakta olup, kereste, iskarta kereste ve artık madde üretmektedir.

Un fabrikası

İlçe merkezinde bulunan boğazova un fabrikası bir yılda 6500 ton un, 1600 ton kepek üretmektedir.

Soğuk hava deposu

Eğirdir ve çevresinde büyük önem taşıyan elma üretimine bağlı olarak çeşitli yerlerde soğuk hava depoları kurulmuş ve kurulmaktadır. İlçede; 12 adet soğuk hava deposu ve bir adet ambalajlama fabrikası mevcut olup, soğuk hava depolarının toplam kapasitesi 80 bin ton civarındadır.

Asya meyva suyu

1993 yılında nevşehir avanos ilçesinden eğirdir'e nakledilmiştir. Meyve suyu, meyve konsantreleri ve pulbları uretimi yapmaktadır. Yılda; 35 bin ton sanay tipi elma, 3 bin ton vişne, 3 bin ton şeftali, 3 bin ton kayısı, 500 ton üzüm ve 100 ton limon işıeme kapasitesine sahiptir. Ayrıca koıa tesisi de vardır yılda ortalama 6 milyon dolarlık ihracaat yapmaktadır. Eğirdir ve cevresinde elma üretiminin yüzde 20'sini teşkil eden sanayi tipi elma, bu fabrika ile değerini bulmaktadir.

Su ürünleri işleme

İlçede 3 adet su ürünleri işleme ve degerlendirme tesisleri mevcut olup, bu tesisler eğirdir ve çevre göııerde avlanan su ürünlerini işıemekte, depolamakta ve yurt disina ihrac etmektedir.

Süleyman demirel üniversitesi'ne bağlı olarak eğirdir'de bulunan su ürünleri fakültesi, su ürünlerinin gelişmesine bilimsel ve teknik destek vermektedir.

Ayrica talim bakanligi su ürünleri araştirma enstitüsü, bölgedeki göl ve akarsularda balık üretimi açısindan denemeler yapmaktadir. Özellikle gölde kafes balıkçılığı denemesinde onemli mesafe kat edilmiştir.

Elektrik santralı

Eğirdir gölü'nden giden su ile beslenen iki adet hidroelektrik santrali mevcuttur. Kovada ı ve ıı adları verilen bu santrallerden, kovada ı'den yilda 28 milyon kilovatsaat, kovada ıı'den yılda 178 milyon kilovatsaat civarında elektrik enerjisi üret,lmektedir. Santraller, enterkonnekte sisteme bağlıdır.

Tarım ve hayvancılık

Elmacılık

İlçenin en önemli geçim kaynağı, ihracata yönelik elma üretimidir. Elma ağacı sayısı 650 bin civarındadır. Günden güne gelişmekte olan elma üreticiliği yeni kültür fidanları geliştirilmekte ve ihracatta daha uygun hale getirilmektedir.

İlçede toplam 724 dekarlık gül bahçesi mevcuttur. Üretilen güller gülbirlik ve özel gülyağı fabrikaları tarafından alınıp iç ve diş pazarlara gülyağı, gülsuyu, gül lokumu ve gül yağından üretilen kozmetik ürünler iç ve diş pazarlarda satılmaktadır.

Eğirdir ilçesinde 14 bin 600 hektar tarım arazisi mevcut olup, 6336 hektarinda sulu tarim yapılmaktadir. Tarimda en önemli gelir kaynağı olarak elma, tat, koku ve aroma yönünden iç ve diş pazarda tutulmaktadir. Bu kadar önem taşıyan elma üretiminin her sene yeterli miktarda olmasınin yanısira kaliteli ve hastaliktan arınmış, şekilde üretme çalişmaları yapılmaktadir.

Elma üretiminden başka çeşitli meyveler, hububat ve bakliyat üretimi de yapılmakta dir. Ancak bunlar satıştan daha çok çiftçinin kendi ihtiyacını karşılamaya yöneliktir.

İlçede merkez ve yukari gökdere'de 2 adet istasyon kurulmuş ve bu istasyonlara devit cihazi ile termohidrografi aleti yerleştirilmiştir. Bu aletler devamli kontrol edilmekte olup, bunlardan alinan verilere göre, ilaçlama zamanlari çiftçiye bildirilmektedir. Elma üretimi için yapılan tüm çalışmalar erken uyari kapsamındadir. Yani hastalik ve haşerelere karşı mücadeleyi önceden haber verip başlatmaktadir. Bu konuda üreticiye zaman zaman eğitim de verilmektedir.

İlçede tarımsal kalkınma, sulama ve su ürünleri konularında 16 adet tarımsal kooperatif vardır. Ayrıca ilçede 14 adet zira mücadele ilaç satıcısı bulunmaktadır.

Eğirdir merkezi boğazova bölgesi ile köylerinde toplam 5 bin hektarlık tarım arazisi devlet su işleri ve toprak-su sulama kanalları ile sulak tarım arazisi haline getirilmiştir. Sulanan bu arazilerle tarımda daha çok üretim beklenmektedir.

Tarım bakanlığı bahçe kültürleri araştırma enstitüsü müdürlüğünce yılda 260 bin adet çevrenin fidan ihtiyacı karşılanmaktadır. Ayrıca aynı kuruluşta ızgara sistemi yer tavukçuluğu yapılmaktadır. Amaç olarak silver gold kanatlı hatlarının melezlenmesi ile kahverengi yumurtacı hibrit civciv üretilerek yetiştiricilerin civciv ihtiyacı karşılanmaktadır.

Orman fidanlık müdürlüğünce yılda 130 milyon civarında fidan üretilerek ağaçlandırma sahalarında kullanılmıştır. Adı geçen müdürlük 732 dekar alan üzerinde faaliyet göstermektedir.

Eğirdir ilçesi kovada haymana bölgesinde özel teşebbüse ait kömür ocağı bulunmaktadır. Bu ocakta 1989 yılında 180 işçi ile üretim yapılmış 27 bin ton linyit kömürü.çıkarılmıştır. Son yillarda kömür işletme ocağı üretimine ara vermiştir.

İlçede hayvancılık da önemli bir gelir kaynağı olup, on bin civarında sığır, 16 bin koyun ve 37 bin keçi mevcuttur. Ayrıca ilçede 12 bin civarında kümes hayvanı bulunmaktadır.

Balıkçılık

İlçede 5 adet balıkçılık kooperatifi faaliyet göstermekte olup, çalışmaları verimli bir düzeyde değildir. Gölde, 1985 yılında görülen kerevit hastalığı, ilçenin önemli ihracat kaynağının kesilmesine sebep olmuştur. Gölde kerevit stoklarının azalması ve yok olmasından dolayı kooperatif üyelerinin çok azı faal olup balık avı ile uğraşmaktadırlar. Kerevit hastalığı, göldeki doğal balık dengesini de bozmuştur. Gölde kafes balıkçılığının yapılması için çalışmalar başlatılmıştır.

Göldeki üretim ve hastalıklarla ilgili olarak sdü su ürünleri fakültesi'nin araştırmaları devam etmektedir.

Ayrıca su ürünleri araştırma enstitüsünce, eğirdir gölünde kerevitlerde görülen hastalıklara dirençli kerevitlerin çoğaltılma imkanının araştırılması projesi başlatılmış ve sürdürülmektedir. Enstitü, kafes balıkçılığı konusunda da öncülük yapmaktadır.

El sanatları

Eğirdir'de diğer önemli geçim kaynağı geleneksel el sanatı olan halıcılıktır. Halıcılık, genellikle ev halıcılığı şeklinde yapılmakta olup, sarıidris kasabasında "kalkınma üretim ve pazarlama kooperatifi" toplu üretime güzel bir örnek teşkil etmektedir. İlçe merkezine yakın yerlerde geleneksel ısparta halısı dokunurken, köylerde daha çok ihracata yönelik, her malzemesi yünden yapılan, ince halı tabir edilen halılar dokunmaktadır.

Şarkikaraağaç

Doğal yapı

Şarkikaraağaç ilçesi, güneyde beyşehir, kuzeyde yalvaç, akşehir, doğanhisar, batıda gelendost ve eğirdir, doğuda hüyük, kuzeybatıda ise yenişarbademli ile çevrilidir. Yüzölçümü 1232 kilometrekaredir. İlçenin etrafında, kuzeydoğuda sultan dağları, batıda anamas dağları, güneyde orta toroslar, karadağ ve kızıldağ bulunmaktadır. Şarkikaraağaç ilçesi verimli bir ova üzerine kurulmuştur. Çiçekpınar, göksöğüt ve bazı köyler en verimli ovalara sahiptir. Belirli bir adla anılan ova yoktur. Beyşehir gölü'nün bir bölümü ilçe sınırları içerisindedir. Akdeniz iklimi ile kara iklimi arasında, kara iklimine daha yakın bir iklim yapısına sahiptir. Yazları sıcak ve kurak; kışları ise soğuk ve yağışlıdır.

Tarih

Karaağaç tarihi anadolu tarihinin bir parçasıdır. Bu bölgede sırasıyla, etiler, frigyalılar, iyonlar ve lidyalılar egemen oldular. Daha sonra iraniler, makedonyalılar, selefkoslar, romalılar, araplar, selçuklular, hamitoğulları ve osmanlı devleti bölgeye egemen olurken şarkîkaraağac’a de egemen olmuşlardır. Şarkikaraağaç, tarih boyunca khillarnion, pedion, anabura, neapolis, asikale, karaağaç, karaağaç-ı yalvaç ve karaağaç'ı şarki adlarıyla anılmıştır. İlçeye "karaağaç" isminin verilmesi ise, bölgeye ilk yerleşimin büyük bir karaağaç'ın çevresinde olmasına bağlanmaktadır. Başka yerlere de aynı isim verildiğinden karışmaması için "şarki" kelimesi eklenmiştir. Karaağaç bizans'a bağlı iken türk akınlarına maruz kalmıştır. Karaağaç ve havalisi selçuklulardan rükneddin süleyman şah'ın oğlu lll. Kılıçarslan zamanında 1203 yılında selçukluların eline geçmiştir. Kılıçarslan'ın katlinden sonra 1264 yılında lll. Gıyaseddin keyhüsrev sultan olmuş 1281'e kadar sultanlığı sürmüştür. Bu senelerde karaağaç'a şimdi camii kebir denilen ulu cami yaptırılmıştır. Caminin batı tarafındaki bir pencerenin üzerinde bulunan bir kitabeden selçukluların o zamanki durumu anlatılmaktadır. Bu bilgilere göre caminin yapıldığı yıllarda selçuklu ülkesi gıyaseddin keyhüsrev ve gıyaseddin mes'ud arasında ikiye bölünmüştür. Karaağaç, hamitoğulları beyliğinin isauria kısmına düşmüştür. Hamitoğulları ikiye ayrılınca karaağaç, dündar bey oğulları bölgesinde kalmıştır. Karaağaç coğrafi konumu itibarıyla eşrefoğulları, germiyanoğulları ve karamanoğulları beyliklerinin etkisi ve egemenliği altında kalmıştır. İlyas bey zamanında karaağaç'ı karamanoğullarından alaaddin bey de işgal etmiştir. İlyas bey'in oğlu kemalmeddin hüseyin bey de karamanoğulları'nın tecavüzüne karşı 1380 senesinde osmanlı padişahı murad hüdavendigar ile yaptığı antlaşma sonucu, seksen bin altın karşılığında ısparta, yalvaç, akşehir, beyşehir, seydişehir ve karaağaç'ı osmanlılara vermiştir. Böylece bölgede osmanlı hakimiyeti başlamıştır. Osmanlı devleti zamanında karaağaç bir kültür merkezi haline gelmiş, üç adet medrese ve değerli hocalarıyla bilim, siyaset ve sanat adamları yetiştirmiştir. Şarkîkaraağac’ın 13. Yüzyılda "saçıkara" isimli türk aşireti tarafından türklere mesken olduğu anlaşılmaktadır. Belde osmanlıların eline geçtikten sonra, halkın isteği üzerine fatih sultan mehmed han emriyle "alcıklar çeşmesi" yaptırılmış ve ulu camii tamir ettirilmiştir. Beldeye ismini veren ulu karaağaç'ın bugünkü belediye hamamı civarında bulunduğu bilinmektedir. Karaağaç, milli mücadeleye malıyla canıyla her şeyi ile katılmıştır. Sivas kongresinden sonra alınan kararlar doğrultusunda, milli mücadelede önemli rol oynayan milli kuvvetlerin ilk tesis edildiği yerlerden birisi de karaağaç'tır. Şarkikaraağaç, yalvaç karaağacı olarak yalvaç'a bağlı bir nahiye iken 1863 yılında ilçe olmuştur. İlçe statüsü cumhuriyet döneminde de devam etmiştir.

Kültür varlıkları

Anabura salur köyü yakınlarında enevre adı verilen yerde bulunan antik şehir kalıntısıdır. Tiyatro, kale ve bazı bina kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Anabura, pisidia şehirlerinden birisi olup, şehir hakkında fazla bilgi yoktur. Göksöğüt kasabasında bir kilometre güneydoğusunda nudra höyük bulunur. 100x100 metre boyutlarında 5 m. Yüksekliktedir. Örenköy'ün bir kilometre kuzeybatısında 200x150 metre boyutlarında, on metre yükseklikte örenköy höyük adı verilen bir höyük vardır. Ayrıca, beyköy, höyük, ördekçi höyük, karaçayır l-ll höyükleri, salur höyük, armutlu höyük, karakaya höyük, çavundur höyük, arak höyükleri vardır ve koruma altına alınmıştır. Höyükler eski tunç dönemi özelliği göstermektedirler ve bazılarında eski tunç dönemi keramiklerine rastlanmıştır.

Cami-i kebir

Şarkikaraağaç ilçe merkezinin ortasında bulunan, ulu cami adıyla da anılan caminin 1281 tarihinde yapıldığına dair kayıtlar vardır. Lll. Gıyaseddin keyhüsrev zamanında ömer bin ali isminde birisi tarafından yaptırılmıştır. Bu bilgiler camide bulunan bir kitabeden anlaşılmaktadır. Ulu caminin iki tamiratı 1455'de fatih sultan mehmet han'ın emirleriyle yapılmıştır. Zaman içerisinde minaresi de dahil olmak üzere bir çok tamirat görmüştür. Son olarak çatısı, vakıflar genel müdürlüğü tarafından yaptırılarak çinko ile kapatılmıştır.

Alcıklar camii

Alcıklar mahallesinde fatih sultan mehmet han emriyle yaptırılan, toprak damlı, kalın taş duvarlı cami bulunmakta iken, 1970 yılında yıkılarak yerine yeni cami yapılmıştır. 1971 yılında tamamlanan caminin adı fatih sultan camii veya alcıklar camii olarak söylenmektedir. İlçede, "bu cami-i cedit sahibi hayrat vel hasenat el hac'ül hasan ağa 1157" kitabesi bulunan kale mahallesi camii de vardır.

İdari yapı ve nüfus

Şarkikaraağaç, önceleri yalvaç'a bağlı bir kasaba iken 1863 yılında konya'ya bağlı bir ilçe haline gelmiştir. 1878 yılında ise yalvaç ile şarkikaraağaç, birer ilçe olarak ısparta iline bağlanmışlardır. Bundan sonra geniş çaplı imar faaliyetlerine girişilmiştir. 1990 genel nüfus sayımına göre ilçe merkezinin nüfusu 12.239 kişidir. İlçeye bağlı kasabalar, çarıksaraylar, çiçekpınar ve göksöğüt olmak üzere üç adettir. İlçeye bağlı köy sayısı ise 25 adettir. Kasabaların toplam nüfusu, 12.402; köylerin toplam nüfusu ise, 15.308 kişidir. Şarkikaraağaç ile merkezi 7 mahalleye ayrılmıştır. Bunlar; alcıklar, aşağı kale, asikale, cami kebir, ulvikale, fatih ve orta mahalledir.

Mahalli idareler

İlçede 4 belediye teşkilatı vardır. Bunlar, şarkikaraağaç ilçe belediyesi, çarıksaraylar, çiçekpınar ve göksöğüt kasabası belediyeleridir.

Şarkikaraağaç belediyesi

1478 yılındaki tahrirde, şarkîkaraağac’ın, yukarı, paşa mescidi, cuma mescidi ve alicuklar olmak üzere dört mahalle üzerin kurulmuş olduğu görülmektedir. Belediye teşkilatı 1863 yılında kurulmuştur. 1878 yılında konya'dan ayrılarak ısparta iline bağlanmıştır. Belediyenin başlıca gelir kaynakları, kanunlarla belirlenen vergi ve harçlardır. Şarkîkaraağaç belediyesinin; hizmet binası, iş hanı, oteli, hamamı ve çeşitli yerlerde dükkanları vardır. Belediyeye ait yeterli araç parkı da mevcuttur.

Çarıksaraylar belediyesi

Çarıksaraylar küçük bir yerleşim merkezi iken zaman içinde gelişmiş, bucak statüsünü almış daha sonra 1 mart 1955 tarihinde belediye teşkilatı kurulmuştur. Çarıksaraylar ilçe merkezine 7 kilometre uzaklıkta ve 4779 nüfusa sahiptir. Altı mahallesi vardır. Belediyenin yasal gelirleri dışında önemli bir işletmesi yoktur. Belediye, yeni bir hizmet binasına, hamam; düğün salonu işyerleri kompleksine, 4 adet lojmana, 5 adet dükkana, fırın-kahvehane-otogara ve yeterli miktarda iş makinelerine sahiptir.

Çiçekpınar belediyesi

Belediye teşkilatı 1971 yılında kurulmuştur. Çiçekpınar, ilçe merkezine 5 kilometre uzaklıkta ve 3672 nüfusa sahiptir. Belediyenin yasal gelirleri dışında önemli bir işletmesi yoktur. Hizmet binası, dükkanları ve yeterli iş makinesi vardır.

Göksöğüt belediyesi

Belediye teşkilatı 1972 yılında kurulmuştur. İlçe merkezine uzaklığı 12 kilometre olup, 3951 nüfusa sahiptir. Belediyenin yasal gelirleri dışında gelir getirecek önemli bir işletmesi yoktur. Hizmet binası, çeşitli gayrimenkul, sağlık ocağı ve kütüphane olarak hizmet veren binalar ve araç parkı mevcuttur.

Eğitim kültür

1903 maarif salnamesinde şarkikaraağaç'ta 6 medrese bulunduğu ve bu medreselerde 436 öğrencinin tahsil gördüğü yazılıdır. İlçe halkı cumhuriyet döneminde de okumaya karşı ilgi göstermiştir. Okullaşma oranı ile eğitim ve öğretimde büyük gelişme olmuş, tahsil gören insan sayısı artmış, yüksek öğrenime öğrenci yetiştiren okullarla meslek okulları açılmıştır. Şarkikaraağaç ilçesinde ilköğretim kurumu olarak, 27 ilkokul, 8 ilköğretim okulu vardır. İlçe merkezinde 2 ilkokul, 2 ilköğretim okulu olup diğerleri köy ve kasabalardadır. Öğrenci sayısı ve diğer şartlara bağlı olarak bazı ilkokullar taşımalı öğretim sistemine alınmaktadır. 1994-95 öğretim yılında ilkokul ve ilköğretim okullarında 4300 öğrenci öğrenim görmektedir. Bu hizmeti veren 35 okulda, 216 öğretmen, 5 memur ve 31 hizmetli görev yapmaktadır. Şarkikaraağaç ilçesinde ortaokul, ilk olarak 1947 yılında açılmıştır. 1994-1995 öğretim yılında şarkikaraağaç'ta, biri ilçe merkezi diğeri çiçekpınar kasabasında olmak üzere 2 genel lise bulunmaktadır. İlçe merkezinde endüstri meslek lisesi, kız meslek lisesi, imam hatip lisesi vardır. Ayrıca 1994-95 yılında anadolu lisesi açılmıştır. Ortaöğretim okullarında 1230 öğrenci öğrenim görmekte ve 78 öğretmen, 8 memur, 33 hizmetli görev yapmaktadır. Halk eğitim merkezi ve akşam sanat okulu ihtiyaç duyulan çeşitli dallarda kurs açarak ilçeye hizmet vermektedir. İlçede sanayi çarşısında çıraklık eğitim merkezi de faaliyet göstermektedir. Endüstri meslek lisesi'ne ait 135, imam hatip lisesi'ne ait 50 kişilik pansiyon binaları çevre köy ve kasabalardan gelen öğrencilere hizmet vermektedir. İlçe halk kütüphanesi selçuklulara dayanan bir geçmişe sahiptir. Cami-i kebir'in bitişiğinde bulunan ancak daha sonra yıkılan ahşap kütüphanede üzerinde "kütüphane-i karaağaç-ı yalvaç" damgası bulunan arapça, farsça, türkçe kitaplar 1932'de yeni bir kütüphanede muhafaza altına alınmıştır. Ancak bu kitapların çok azı günümüze ulaşmıştır. Halkın sahip çıkmasıyla gelişen halk kütüphanesinde bugün 28 bine yakın eser vardır. Ayrıca şarkikaraağaç halk kütüphanesinin çarıksaraylar, çiçekpınar ve göksöğüt'te olmak üzere üç şubesi vardır.

Sağlık hizmetleri

İlçe devlet hastahanesi 1954 yılında hizmete girmiştir. 100 yatak kapasiteli olup yeterli hizmet vermektedir. İlçe merkezinde, çarıksaraylar'da, çiçekpınar'da, göksöğüt'te, salur köyünde, gedikli köyünde, belceğiz köyünde olmak üzere 7 sağlık ocağı hizmet vermektedir. Ayrıca 10 köyde sağlık evi faaliyette olup, 5 köyde de faaliyete geçmiştir. Sağlık evleri kendilerine en yakın sağlık ocaklarına bağlı olarak hizmet vermektedirler.

Kız sağlık meslek lisesi ilçe devlet hastahanesine ait ek binada 1991 yılında eğitim ve öğretime açılmıştır. 1994-1995 öğretim yılında eğitim konusu "tıbbi sekreterlik" olarak değiştirilmiştir. Öğretmen sayısı 9, personel sayısı 3 ve öğrenci sayısı 106'dır.

Ulaşım

Şarkikaraağaç ilçesi ısparta il merkezine 120 kilometre, konya il merkezine 157 kilometre uzaklıktadır. İlçenin köy ve kasabalarına rahatlıkla ulaşım imkanı mevcuttur. Ulaşım yapılamayan belde yoktur. Şarkîkaraağac’a bağlı kasaba ve köyler ilçe merkezine oldukça yakındır. En yakın beldelere; çiçekpınar (5 km), beyköy (5 km), en uzak belde ise, gedikli köyü (30 km)'dir.

Ekonomik durum

İlçenin ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Halıcılık, tarım ve hayvancılıkla uğraşan kesimlerin başka bir çalışma konusu ve gelir kaynağıdır. Son zamanlarda sulu ziraata önem verilmesiyle üretim artmıştır. Devlet su işleri tarafından yürütülen, şarkikaraağaç sulama projesi 1986 yılında başlamış ve tamamlanmak üzeredir. Bu proje ile beyşehir gölü'nden alınan su ile 13.783 hektar alanın sulanması planlanmıştır. Isparta ilinde devam eden en büyük sulama projesidir. Ayrıca, örenköy, çarıksaraylar ve köprüköy'de gölet çalışmaları devam etmektedir. İlçede mera hayvancılığında azalarak ahır hayvancılığında büyük bir artış olmuştur. Süt inekçiliği oldukça yaygındır. Buna bağlı olarak süt pazarlama ve mandıra gibi faaliyetlerde artış göstermiştir. İlçe merkezinde 3, salur köyünde 1 olmak üzere 4 mandıra halen faaliyet göstermektedir. Sulama projesinin tamamlanmasıyla ilçe tarımda önemli gelişmeler sağlanacaktır. Meyve, sebze ve şeker pancarı üretiminde olacak artışlar için planlama çalışmaları yapılmaktadır.

Veteriner sağlık meslek lisesi

Veteriner hekimlere yardımcı ara insan gücü yetiştirmek için ilçede, 1974-1975 öğretim yılında "hayvan sağlığı memurları meslek lisesi" adı altında bir meslek lisesi açılmıştır. Üç yıl amacı doğrultusunda eğitim yaptıktan sonra 1978 yılında el sanatları eğitim merkezi olmuş ve öğrenciler başka okullara nakledilmiştir. 1983-1984 öğretim yılında yeniden ilk açıldığı şekle dönüşmüş, 1991 yılında da adı "veteriner sağlık meslek lisesi" adını almıştır. 37 dekar alanda 25 görevli ve 115 öğrenci ile eğitim ve öğretime devam etmektedir. Kuruluşundan bugüne kadar 300 mezun vermiştir.

Barit madeni

Şarkikaraağaç ilçesinde barit madeni bulunmaktadır. Özel bir şirket olan başer maden sanayi, barit madenini işletmektedir. İlçede taş ve kum ocağı, un fabrikası, çivi fabrikası gibi orta ölçekli işletmeler vardır.

Turizm

Geçmiş medeniyetlere ait çok sayıda höyük bulunması, anabura antik kentinin olması, doğal güzellikler bakımından kızıldağ milli parkının ve beyşehir gölünün bir bölümünün ilçe sınırları içinde bulunuşu ilçeye turizm yönünden önemlilik sağlamaktadır. Ayrıca ilçenin önemli bir yol güzergahında bulunuşuyla ulaşım kolaylığı da ayrı bir avantajdır.

Kızıldağ milli parkı

İlçenin güneyinde 1840 rakımlı büyük sivri bir tepeden başlayarak 1180 rakıma kadar inmektedir. İlçeye 8 kilometre uzaklıktadır. 631 hektarlık bir sahadadır. Kızıldağ milli parkının 4 kilometre güneyinde beyşehir gölü bulunmakta olup, gölden esen güney rüzgarları bebik vadisiyle yertutan mevkiinden geçerek milli parka ulaşmaktadır. Sedir ormanlarıyla yoğunlaşan bol oksijenli temiz hava milli parkın özelliğidir. Milli parkta dağ evleri ve kamp sahaları bulunmaktadır. Kızıldağ'ın havasının çeşitli göğüs hastalıklarına iyi geldiği göz önüne alınarak 1986 yılında 100 yataklı bir göğüs hastalıkları hastahanesi temeli atılmış olup inşaatı devam etmektedir. ,

Beyşehir gölü

Bir bölümü ilçe sınırları içerisinde kalır. İlçe merkezine uzaklığı 20 kilometredir. Göl kenarında dinlenmek için tesisler vardır. Gölde, sazan, levrek gibi balık türleri; yaban ördeği, karabatak, sülükçün, meke gibi kuş türleri bulunmaktadır. Kontrollü avlanma yapılmaktadır.

Arak mağarası

İlçe ile fele pınarı arasında, ilçe merkezine 4,5 kilometre mesafededir. Konya karayoluna 2.7 kilometre uzaklıkta olup, kara tepenin eteklerinde yer alır. Giriş kapısı oldukça dardır. Mağaraya girildikten sonra 11 metre kadar dar yol devam eder. Daha sonra sağa doğru bir genişleme başlar ve asırlardır. Oluşan sarkıt-dikitler göze çarpar. Mağaranın temiz havası ziyaretçileri ürpertir. Yarasaların barınağı olan bu bölümden sonra sağa doğru sütunlar arasında 13 metre daha gidilir. Sonra birden 5 metre kadar aşağıya inilir ve 11 metrelik bir çukurla karşılaşılır. Daha ileri gidilememiş olup mağaracılık sporu ile uğraşanların ilgisini beklemektedir. Mağara önü ilçenin güzel piknik yerlerinden birisi olup, bol sulu pınarı ve söğüt ağaçları vardır. İlçede halkın geleneksel piknik yerleri ve suları sürekli akan pınarlar vardır. Bunlardan en güzelleri, çarıksaraylar, pınarbaşı, fele pınarı ve arak içmesidir. Şarkikaraağaç ilçesinde, araştırılmış mağaralardan öşekçi ve göllü mağaraları yer alır.

ISPARTA

Tarihçe

Isparta merkez ilçe olarak eski ve tarihi bir kenttir. Kentin en az 4 bin hatta 5-6 bin yıllık bir tarihi olduğu tahmin edilmektedir. Burada hititlerin, frigyalıların, lidyalıların, iranlıların, makedonyalıların (yunanlıların), romalıların (bizans), arapların, haçlıların, selçukluların, hamitoğullarının, osmanlıların zaman akışı içinde hükümran oldukları bilinmektedir. Miladın başlangıcında (baris) adını taşıyan bu günkü ısparta’nın da içinde bulunduğu pisidia bölgesi uzun süre romalıların da egemenliği altında bulunmuştur. Romalılar döneminde hıristiyanlığın dini merkezi ısparta’dır. Bulgulara göre romalılar ısparta’da 12 çeşit para çıkarmıştır. Isparta 1204 yılında selçuklu hükümdarı 3. Kılıç arslan tarafından bizans egemenliğinden alınmış 8 asra yakın bir zamandır türklerin toprağı olmuştur. Anadolu beylikleri döneminde ısparta 1300 yılında hamitoğulları beyliğinin merkezi olmuş, 1390 yılında da osmanlı devletinin sancağı olmuştur. Isparta cumhuriyetin ilanı ile birlikte 1923 yılında vilayet olmuştur. Isparta adının kaynağı; ısparta adının hititçe ya da lidya dilinden gelme “baride” kelimesinden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. Bu kelimenin başına anadolu’ya gelen yunan göçmenlerinin “eis” takısını ekleyerek “ısbarıda” dedikleri sonradan türkler tarafından “ısparta” şeklinde kullanıldığı görüşüne bilim adamları katılmaktadır.

Tarihi ve kültürel değerler;

Baris antik kenti; merkez ilçede, şimdiki karaağaç mahallesinin bulunduğu yerde baris antik kentinin bulunduğu söylenmektedir. Bu yörede yapılan bazı temel kazılarında çıkan eserler arasında m.ö. 3.yy a ait sikkeler bulunmaktadır. Barisin helenistik çağdan itibaren roma dönemi sonuna kadar sikke basan bir kent olduğu bilinmektedir. Antik kentin gölcük gölünün taşması sonucu toprak altında kaldığı sanılmaktadır. Minassos antik kenti; kent hakkında kesin bir bilgi yoktur. Ancak minasın denilen minas çayı civarında olduğu sanılmaktadır. İçme suyu ile ünlü minassos tan bayatta bulunan sidera antik kentine su götürüldüğü su kanalı kalıntılarından anlaşılmaktadır. Minasın mevkiinde kentin duvar kalıntıları, roma dönemine tarihlendirilen seramik parçaları vardır. Sikkelerde minassos ve adrana yazılarına rastlanmıştır. Kapıkaya antik kenti; merkez güneyce köyünde kapı kaya mevkiinde kalıntılar üzerinde kesin bir yazıt olmamakla birlikte şehrin hellenistik dönemden kaldığı kesindir. Şehirden bazı duvar kalıntıları ile mimari bloklar görülmektedir. Aliköy höyük; ısparta’nın 8 km batısında harımarkası mevkiindedir. 150x100 m. Boyutlarında 7 m. Yüksekliğindedir. Höyükte ilk tunç çağı ve kalkolitik çağ yerleşmesi vardır. Kanlı höyük; ısparta’nın 7 km. Doğusunda ısparta-eğirdir asfaltının 25 m. Güneyindedir. 15x25m. Boyutlarında, yüksekliği 2m. Kadardır. Erken ve geç kalkolitik ile ilk tunç çağı yerleşmesi mevcuttur.

Kutlubey camii (ulu camii); kutlubey camii, ı. Murat zamanında hamid iline tayin olan kutlubey tarafından yaptırılmıştır. Bir çok kez tamir ve eklemelerle orijinalliği oldukça kaybolmuştur. Vakfiyesindeki kayıtlara göre m.s. 1488(h.884) tarihinde yaptırılmış olduğu anlaşılmaktadır.

Firdevs paşa camii (mimar sinan camii); ısparta valisi firdevs bey tarafından 1561 yılında mimar sinan stilinde inşa ettirilmiştir. 5 kubbeli son cemaat mahalli geniş merkezi kubbesi dikkati çeker. Sütun başlıklarıyla kemer ve kubbelerinde devrinin mimari özelliklerini görmek mümkündür.

Hızırbey camii; keçeci mahallesinde bulunan camii ısparta’da hüküm süren hamidoğullarından dündar beyin kardeşi hızırbey tarafından 1312 yılında yaptırılmıştır.

İplik camii (hacı abdi camii). Halk arasında iplikçi camii diye anılan bu yapı 1554 yılında ıspartalı zenginlerden hacı abdi ağa tarafından yaptırılmıştır. Sadrazam halil hamit paşa tarafından 1781 yılında genişletilmiştir.

Kavaklı camii; 1782 yılında abdi paşanın yardımı ile o zamanki ısparta valisi tarafından yaptırılmıştır. Bu cami içindeki bitkisel dekorlu kütahya çinileri ile dikkati çeker.

Pir efendi sultan (piri mehmet halife) türbesi; ısparta’nın namazgah yöresinde, şimdiki halı sarayı-sümerbank karşısındaki yerde bulunan türbe yerinden kaldırılıp eski mezarlığa nakledilmiş özel türbe yaptırılarak gömülmüştür. Hakkında pek çok rivayet bulunan pirefendi sultan 1554 senesinde vefat etmiştir.

Halife sultan türbesi; şehrin dışında türbesi olan halife sultan feraiz şarihi (miras payları açıklayıcısı) olarak ün yapmıştır. Seydi halifedir kerametler gösterdiği söylenmektedir. Şeyh alaaddin efendi türbesi (aldan efendi-aldan dede); ısparta’nın gülcü mahallesinde “binti emir kabristanı” içinde bulunur. Erdebili tarikatından seydi halifenin halefidir. Gökveli sultan türbesi (şeyh recep); harabizade veya çukurcuzade medrese diye anılan, abdi paşa (kavaklı) camii bitişiğindeki medrese içinde gömülü olan gökveli sultan veya şeyh sultan veya şeyh recep efendi, islâmlığın anadolu’ya yayılmaya başladığı sıralarda horasandan gelmiştir. Bir çok kerametleri olduğu söylenir.

Hace-i sultan (abdülkadir geylani); ısparta’nın hisarefendi mahallesinde, delikli taş yanında “uyaoğlu tekkesi” adı ile anılan yerdir.

Sıtma dedesi türbesi; pirimehmet halifenin darüşifası civarında sokak içinde bulunmaktadır.

Hızır abdal sultan türbesi; tekke mahallesinde ve kendi adıyla anılan yerde gömülüdür. Yılankıran çeşmesi; il merkezindeki tek selçuklu eseri olup isa oğlu muhammet isminde bir hayırsever tarafından 1135 yılında yaptırılmıştır. Arapça ve farsça kitabesi ısparta müzesinde sergilenmektedir

.Karbuz çeşmesi; halil hamit paşa tarafından 1768 yılında yaptırılmıştır. Mimar sinan camisi kapısındaki yerinden bugünkü yerine nakledilmiştir.

Keçeci hamamı; ısparta’da hüküm süren hamitoğullarından dündar beyin kardeşi hızır bey tarafından keçeci mahallesinde 1284 yılında yaptırılmıştır.

Yeni hamam; iplik camiinin sol tarafındadır. 1691 tarihinde yeniçeri ağalarından savlı dalboyunoğlu ahmet tarafından yaptırılmıştır.

Isparta müzesi: müze 8 mart 1985 tarihinde hizmete açılmış olup etnografik ağır basan bir müzedir. Müzede 4 teşhir salonu vardır. 1.salonda yörenin arkeolojik eserleri ve sikkeler, 2.salonda etnografik malzemeler, 3.salonda yörük malzemeleri, 4.salonda halılar bulunmaktadır.

Halil hamit paşa il halk kütüphanesi; sadrazam halil hamit paşa tarafından 1783 yılında hacı abdi camisine ilave olarak kurulmuştur. Yeni binasına 1969 yılında taşınmıştır. 3 okuma salonu 1 kitap deposu vardır, ayrıca 1 de gezici kütüphaneye sahiptir. 1996 yılı sonu itibariyle 41554 adet kitap kolleksiyonu mevcuttur.

Eski ısparta evleri(damgacı sokak); merkez ilçede sivil mimarlık örneği olarak 58 tescilli konut vardır. Bunlar 19.yy.mimarı tarzında yapılmış iki katlı kargir yapılardır. Bu binalarda, ortada bir salon yanlarda odalar bulunmaktadır. Tavanlar ahşaptır. Duvarlar bağdadi tarzda yapılmış, çatılar ahşap ve alaturka kiremitle kaplıdır.

Firdevs bey bedesteni; firdevs bey camiine gelir sağlamak için mutasarrıf vali firdevs bey tarafından 1561 yılında yaptırılmıştır. Bedestenin kuzey-güney doğrultusunda iki kapısı vardır. Bedesten bugün kapalı çarşı olarak kullanılmaktadır.

Doğal değerler

Gölcük gölü(tabiat parkı); merkez ilçenin güneybatısındaki hisarptepe de yer alan ve çevresi yeni yetiştirilmiş ağaçlarla kaplı bir krater gölü olan gölcük ile 12 km. Uzaklıktadır. Asfalt bir yolla ulaşım olanağı bulunur. Gölün etrafı 150-300 m.yi bulan volkanik küllü tepelerle çevrilidir. Daireyi andıran gölün çapı 1500m. Derinliğinde yer yer 32 metreyi bulur. Göl kıyısında piknik için tüm altyapı tesisleri mevcuttur. Bir de gazino binası bulunmaktadır.

Ayazmana mesireliği; ayazmana mesire yeri merkez ilçenin 2 km. Güneydoğusunda olup ilçeye asfalt bir yolla bağlıdır. Soğuk suları ile ünlü olan dinlenme yeri kestane ağaçlarıyla kaplıdır. Piknik için tüm altyapı düzenlemeleri yapılmıştır.

Milas mesireliği; merkez ilçeye 10 km.lik bir asfalt yolla bağlı olan mesirelik soğuk suları ve doğal güzellikleri ile ünlüdür. Mesire yerinde tüm altyapılar, bir de havuz bulunmaktadır.

Kirazlıdere mesireliği;, hisartepe yamaçlarında, ısparta’yı kuşbakışı gören, etrafı bağ ve bahçelerle kaplı ve birde gazinosu bulunan bir dinlenme yeridir. Özellikle yaz aylarında seyir ve serinlik bakımından oldukça rahatlatıcı bir konuma sahiptir.

Davras dağı kış sporları turizm merkezi; 17.02.1995 tarihinde bakanlar kurulu kararıyla turizm merkezi ilan edilen bu yerin yol, su, elektrik gibi altyapı çalışmaları tamamlanmış, bir de mülkiyeti il özel idaresine ait kayakevi yapılmıştır. Mekanik tesislerinde 1997 yıllında tamamlanması beklenen turizm merkezinin kayak sporunun her türlüsünü yapmaya olanak sağlayan fiziki yapısıyla büyük bir kayak merkezi olmaya adaydır.

YALVAÇ

Doğal yapı:

Yalvaç ilçesi akdeniz bölgesi'nin batısında yer alır. Sultan dağlarının güneybatı eteklerine yayılmıştır. Doğuda konya ilinin akşehir, batıda senirkent ve afyon ilinin çay ilçesi, kuzeyde sultandağı, güneyde ise şarkikaraağaç ve gelendost ilçeleri ile sınırlıdır. Yüzölçümü 1415 kilometrekaredir. Denizden ortalama yüksekliği 1100 metredir. En yüksek noktası ise, 2531 metre il yalvaç-çay sınırında bulunan gelincik ana tepesidir. Akköprü ve sel çayları sultan dağlarından doğan yörenin önemli iki akarsuyudur. Yalvaç, kumdanlı, hüyüklü ve yağcılar ovaları ilçe sınırlarında kalan başlıca düzlüklerdir. İlçenin batısındaki hoyran gölü ilçenin tek gölüdür. Yalvaç ilçesinin iklimi; akdeniz iklimi ile kara iklimi arasında geçiş özelliği taşır. En yüksek sıcaklık 37 derece, en düşük sıcaklık -18 derece olarak tespit edilmiştir. İlçenin yıllık ortalama sıcaklığı 12 derecedir. Yıllık ortalama yağış 470 mm.'dir. En fazla yağış kış mevsiminde, en az yağış ise yaz aylarında görülür. Bölgede hakim esen rüzgar poyrazdır. İklim özelliklerin bağlı olarak, "step otu" topluluklarına benzeyen otluklar ile akdeniz bölgesinin tipik bitki örtüsü makilere benzer çalılıklar ile çam, ardıç ve meşeden oluşan ağaç toplulukları mevcuttur. Otluklardan da çok koyun, keçi gibi hayvanların beslenmesinde yararlanılır. Ağaç ve çalılıklar ise, çetince, bağkonak, kuyucak, gemen, sücüllü, kapıkara orman ve koruları şeklinde doğu-batı istikametinde sıralanmaktadır.

Tarih:

Tarih öncesi devirlerden başlayarak yalvaç ve çevresinin önemli bir yerleşim merkezi olduğu görülür. Yalvaç'ta yapılan tarih öncesi araştırmalar sonucunda bir çok yerleşme yeri tespit edilmiştir. Bununla beraber geç neolitikten daha eskiye inen bir yerleşme merkezi henüz bulunmamıştı. Teknepınar ve kuyucak höyüklerinden elde edilen keramikler, obsidyen ve çakmak taşından yapılmış muhtelif aletler buralarda oldukça yoğun bir geç neolitik çağ yerleşmesinin varlığına tanıklık eder. Yalvaç'ın kalkolitik çağda iskan gördüğünü yarıkkaya ve kayadibi höyüklerinde göze çarpan pişmiş toprak buluntular kanıtlanmaktadır. Dr. Mehmet taşlıalan'ın yalvaç'ın tarihçesi adlı araştırmasında verilen bilgiler yalvaç'ın tunç çağında da önemli bir yerleşim merkezi olduğunu göstermektedir. Anadolu'da m.ö. 3200-1200 yılları arasında tarihlenen tunç çağında, anadolu'nun birçok yerinde ve göller bölgesinin hemen her kesiminde olduğu gibi, yalvaç yöresinde de çok sayıda yerleşme yeri olduğu yapılan araştırmalar sonucu ortaya çıkmıştır. Elde edilen malzemelerin değerlendirilmesi sonucunda kırka yakın tunç çağı yerleşim merkezi tespit edilmiştir. Yalvaç yöresinde ilk ve orta tunç çağlarında yerleşme yerlerinin yoğun olmasına karşılık son tunç çağında yerleşmenin oldukça azalması dikkat çekmektedir. M.ö. 546 yılında lidya kralı kroissos'un pers kralı kyros'a yenilmesinden sonra, tüm anadolu toprakları gibi pisidia'da pers idaresi altına girmiştir. Ne var ki pers işgalini gösteren herhangi bir kanıt, diğer pisidia şehirlerinde olduğu gibi yalvaç yöresinde de ele geçmemiştir. Ancak w. Ramsak, kilikya'dan batıya hareket eden pers kralı xerxes'in m.ö. 481 yılında suğla ile beyşehir göllerinin doğusunda antiocheia üzerinden geçerek eğirdir gölünün kuzeyinde uluborlu ve dinar'dan sardes'e gittiğini yazmıştır. Makedonya kralı büyük iskender m.ö. 334'de başladığı anadolu seferiyle pers'lerin egemenliğine son verir. Yalvaç'ın o dönemdeki adı pisidia antiocheia olarak geçmektedir. Antiocheia'nın m.ö. 300-280 yılları arasında l.antiokhos tarafından seleukos kolonisi olarak kurulduğu sanılmaktadır. Yalvaç'ın tarih boyunca menar, pisidia, antiocheia, colonia caesarea, tochia ol antiochia, colonia caesarea antiocheia isimleriyle anıldığı görülmektedir. L.antiokhos'un ölümünden sonra antiocheia, bergama kralı l.attalos (m.ö. 241-197) tarafından alındı. Bergama krallığı seleukos'larda sık sık çarpışmaya girdiler. Seleokos'ların eline tekrar geçen bölge m.ö. 189 yılında romalıların istilasına uğradı. Romalılar, bergama kralı lll. Antiokhos ile barış yaparak aldıkları toprakları bergama krallığına verdiler. M.ö. 133 yılında bergama kralı toprakları tekrar romalılara bıraktı. Bu olaydan sonra romalılar, "asya teşkilatını" kurdular. İmparator konstantin 311 yılında hıristiyanlığı serbest bırakmış ve dinin yayılmasına yardımcı olmasıyla, hıristiyanların büyük şehirlerde birer metropolitliği oluşturdu. Antiocheia’nın da 325-787 yılları arasında muhtelif yerlerde yapılan meclis veya konsüllere bir metropolit ile katıldığı biliniyor. Bu dönemde antiocheia'ya metropolitlik olarak, neopolis (şarkikaraağaç) sozopolis (uluborlu) ve nikopolis bağlı idiler. Hıristiyanlık tarihinin önemli bir olayı da 46 yılında st.paul ve st.barnabas'ın antiocheia’ya gelerek dini yaymak istemeleridir. St. Paul'un anadolu'ya yaptığı üç seyahatinde antiocheia’ya uğraması kentin hristiyanlık alemi için oldukça önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Bu dönemde hıristiyan bizans'ın düşmanı müslüman araplar olmuştur. Araplar anadolu'ya sayısız akın yapmışlardır. Antiocheia’ya yapılan akınların en şiddetlisi, halife velid devrinde oğlu abbas tarafından 713 yılında yapılandır. Yakılan ve yıkılan şehirden binlerce esir alınarak geri dönülmüştür. 1071 malazgirt zaferi ile anadolu akınlarına başlayan selçuklu türkleri zaman zaman bazı toprakları ele geçirmiş daha sonra bırakmak zorunda kalmışlardır. Antiocheia savunmaya elverişli bir merkez olduğundan, l. Haçlı orduları selçuklu saldırılarına karşı buraya sığınmışlardır. 1101 yılında bizans'a aittir. Yalvaç (antiocheia) ve çevresinde devam eden türk-bizans mücadelesine rağmen 1176 yılına kadar taraflar birbirlerine kesin üstünlük kuramamışlardır. Önemli bir olayda ll. Haçlı seferleri sırasında olmuş, fransız kralı louis ile türkler arasında antiocheia'da yapılan savaşta (1148) bizanslılar geri çekilmek zorunda kalmalarıdır. 1176 yılında sultan ll. Kılıçarslan ile bizans imparatoru manuel kommenos arasında kumdanlı boğazından yapılan myriokephalon savaşı ile yalvaç kesin olarak türk egemenliğine girmiştir. Yalvaç bir türk beyinin adıdır. Malazgirt savaşından sonra türklerin batı anadolu'ya yayılmaları sırasında, oğuz boylarından emir boyu yalvaç bey önderliğinde, antiocheia'ya yerleşmişler ve kent bundan sonra yalvaç adını almıştır. 1243 kösedağı savaşından sonra ilhanlıların kontrolüne giren yalvaç, 1280 yıllarında kurulan hamitoğulları beyliği sınırları içinde kalmıştır. 1380'de l. Sultan murad zamanında osmanlı devleti egemenliğine girmiştir. 1840 yılında kaza olarak konya'ya bağlanmış, 1864 yılında belediye teşkilatı kurulmuştur. Yalvaç, cumhuriyetin ilanından sonra ısparta'ya bağlanmış ve her geçen gün gelişen bir ilçe durumuna gelmiştir.

Kültür varlıkları

Pisidia antiocheia antiocheia antik kenti yalvaç ilçesinin 1 km. Kadar kuzeyinde sultan dağlarının güney yamaçları boyunca uzanır. Anadolu'da yirmiden fazla antiocheia olduğu için bu şehirler birbirlerinden bölge isimleri ile ayrılmışlardır. Onun için bu antik kente pisidia antiocheia denilmiştir. Şehir helenistik devirde m.ö. 3. Yüzyılda seleukos soyundan l.antiokhos tarafından kurulmuştur. Kurucusuna izafeten antiocheia adını almıştır. Antik kentte ilk önemli araştırmalar 1914- 1924 yılları arasında w.ramsay ve d.robinson tarafından gerçekleştirilmiştir. Uzun bir aradan sonra 1980 yılından itibaren yalvaç müze müdürlüğü tarafından araştırmalara devam edilmiştir. Göller bölgesi arkeolojik-kültürel-turistik araştırma ve değerlendirme projesinin 1993 çalışmaları raporunda prof. Dr. Rüçhan arık, antiocheia hakkında şu görüşe yer vermektedir: "buralarda çok geç kalınmış ve pek çok kayıplar verilmiş olduğu halde, hem bilim, hem turizm açısından hala verimli değerlendirmeler yapılabilir. Özellikle yalvaç (antiocheia), bir açık hava müzesi olmanın yanı sıra, yepyeni bir hıristiyan hac merkezi olarak da çarpıcı gelişmeler sahne yapılabilir." antiocheia kenti düzenli bir şehir planına sahip olup; engebeli arazide ızgara şehir planı uygulanmıştır. Antiocheia'nın göze çarpan yapıları arasında; augustus kutsal alanı, tiberius meydanı, roma hamamı, su kemerleri, tiyatro, st. Paul kilisesi, ana caddeler ve batı kapısı yer almaktadır.

Men kutsal alanı antiocheia'nın 5 km. Güneydoğusunda ve gemen korusu doruğunda daha ilkçağın erken dönemlerinden başlayarak phrygia ve pisidia yörelerinin en saygın tanrılarından biri olan men'in önemli bir kutsal alanı yer almaktadır. Burada tapınılan men, men askaios ya da men askaenos diye anılıyordu. Etrafı ay kabartmalı ve yazıtlı bir temenos duvarı ile çevrili alanın ortasında tanrı men'in tapınağı yer almaktadır. Kutsal yapının etrafında muhtelif fonksiyonları olan yapı toplulukları bulunmaktadır. Bunlar arasında tören salonu, rahip veya rahibe evleri oldukça dikkat çekicidir. Men mabedi dışında bir odeon, boyutları farklı tapınma yerleri ve bir kilise kutsal alan'ın zenginliğine işaret etmektedir. Antiocheia'dan men mabedine ulaşan kutsal yolun bugün dahi görkemli izlerine rastlamak mümkündür. Kutsal alanda ilk kazılar 1911-12 yıllarında w.ramsay tarafından yapılmış olup, sözü edilen alanda 1995 yılından itibaren yalvaç müzesi tarafından yeniden çalışmalara başlanmış bulunmaktadır. Kutsal alana bugün stabilize bir yol ile rahatlıkla ulaşılmaktadır.

Limnai adası yalvaç'a 25 km. Uzaklıkta gaziri mevkiinde hoyran gölü içerisinde bir ada olup, göl kenarına asfalt bir yolla ulaşılmaktadır. Surlarla çevrili olan adanın içerisinde muhtelif yapıların yanı sıra artemis tanrıçasına adanan bir tapınağın kalıntıları yer almaktadır. Adanın ilkçağlardan beri iskan gördüğü ve tapınma için önemli bir merkez olduğu anlaşılmaktadır.

Kaya mezarları hoyran gölünün hemen eteklerinden yükselen kaya yüzeyinde boyutları farklı olan kaya mezarları yer almaktadır. Bunlar arasında alınlıklı olan mezar en ilgi çekici olanıdır. Phrygia kaya mezarlarının farklı biçimlerini burada adım adım izlemek mümkündür.

Devlethan camii yalvaç'ın merkezindedir. Devşirme malzeme ile yapılan cami, beylikler devri cephe özelliğine sahip olup, enine atılmış üç sütun dizisi ile dört sahne ayrılmış üzeri kırma çatı ile örtülü bir yapıdır. Caminin tek minaresi yapının kuzeydoğu köşesinde yer almaktadır. Mihrabı ve minberi düz sadedir. Caminin muhtelif zamanlarda onarımlar geçirdiği bu yüzden 16. Yüzyıla ait olan bu yapının günümüzde orijinalinden ayrıldığı gözlenmektedir.

Yeni cami yalvaç merkezinde ve devlethan camisinin hemen önünde yer almaktadır. Malzemesi dıştan moloztaş, içten horasan harcı ile yapılan ve 19.yy'a ait olan yapı, yaklaşık kare bir plana sahip olup, dört sütun üzerinde oturan bir kubbesi mevcuttur. Örtü sistemi bütünüyle dıştan kırma çatı ile örtülüdür. Minare kuzeybatı köşede bulunmaktadır. Mihrabı ve minberi düz ve sadedir. Kubbede bulunan süslemeler son dönemde onarılmıştır.

Leblebiciler camii bu yapıda oldukça sade dış cephelere ve bir harime sahiptir. Devşirme malzeme ile yapılmıştır. Girişin sağında, tuğla malzeme ile tek şerefeli olarak yapılmış bir minaresi vardır.

Eski hamam yalvaç'ın kaş mahalle mevkiinde bulunan hamam, bölgesel osmanlı geleneklerini ihtiva eden soyunmalık, soğukluk, sıcaklık, su deposu ve külhan gibi bölümleri ile klasik türk hamamlarının özelliğini yansıtır. Yapıya iki ayrı girişten girilmektedir. Yapı malzemesi tuğla ve üzeri sıva ile sıvanmış bir karakterde ancak dış duvarlarda devşirme malzeme kullanılmıştır. Erkek ve kadınlara hizmet veren hamam bu yönüyle tek hamamlar grubuna girmektedir. Hamam yapılacak küçük bir onarımla gerçek kimliğine kavuşacaktır.

Yeni hamam yalvaç merkezinde yer almaktadır. 19.yy.'a ait olan yapı, geçirdiği tamiratla ilk özelliğini kaybetmekle beraber günümüzde işlevini sürdürmektedir.

Anıtsal çınar yalvaç merkezinde ve ilçenin geçmişi kadar eskilere dayanır. Adeta yalvaç'ın bir sembolüdür. Sayısı bir hayli fazla olan kahvehaneleriyle farklı bir dinlenme yeridir.

Hıdırlık tepesi yalvaç'ın geleneksel hıdrellez kutlama yeri olup, ilçeye 1 km. Uzaklıktadır. Çam ağaçlarının çevrelediği yerde ihtiyaca cevap verebilecek tesisler bulunmaktadır.

Hisarardı yalvaç'a 3 km. Uzaklıkta gerek çam ormanları gerekse bol suyu ile ihtiyaç giderecek nitelikte bir dinlenme yeridir.

Hoyran gölü ilçe merkezine 25 km. Uzaklıkta bulunan göl ve çevresi tabii güzelliklere sahip bulunmaktadır. Kamp kurmak için müsaittir. Yeme içme ihtiyacı için küçük çapta tesisler vardır.

Gemen korusu ilçeye 5 km. Uzaklıktadır. Tarihi ile tabiatı birleştiren çekici bir güzelliğe sahiptir. Bugün stabilize bir yol ile koruya ulaşmak mümkündür. Yapıcı eller bu ilginç yeri daha elverişli hale getirebilir.

Eğitim kültür:

Yalvaç'ta 1921 yılında ortaokul açılmış olduğu ve ortaokul açılmadan önce idadi ve rüştiye mektepleri bulunduğu bilinmektedir. Yalvaç'ta eğitim öğretim faaliyetleri ülke standartlarına yakın düzeyde gelişim göstermiştir. 1921 yılında zamanın kaymakamı abdurrahman bey zamanında inşa edilen ortaokul uzun yıllar ilçeye hizmet vermiştir. 1940 yılına kadar yatılı olan okul, çevrede ortaokul sayısının az olması sebebiyle büyük hizmet vermiştir. İlçede 16.03.1957 tarihinde 69 öğrenciyle özel lise açılmıştır. Özel lisenin açıldığı tarihte yalvaç ilçesinin eğitim ve öğretim durumuna bakacak olursak şu tabloyu görürüz: özel lise ortaokul 10 öğretmen 456 öğrenci; devrim, alemdar, gazipaşa, uyanış ve salur ilkokullarında 27 öğretmen 1322 öğrenci bulunmaktaydı. Köylerde de 35 ilkokul, 67 öğretmen ve 4166 öğrenci bulunduğu kayıtlardan anlaşılmaktadır. Bugün yalvaç'taki eğitim durumunu değerlendirdiğimizde büyük atılım içinde olduğunu görürüz. Özellikle son yıllarda yalvaç’ta anadolu lisesi, anadolu imam hatip lisesi, teknik lise, yabancı dil ağırlıklı lise (süper lise) açılması, atatürk lisesi'nin bilgisayarlı eğitime dahil edilmesi, yeni okul binalarının yapılması, okulların malzeme yönünden desteklenmesi eğitimde hamle sayılacak niteliktedir. Yalvaç ilçesinde ilköğretim kurumu olarak; 32 ilkokul, 15 ilköğretim okulu vardır. Bu okullarda 8179 öğrenci öğrenim görmekte, 304 öğretmen, 11 memur ve 66 hizmetli görev yapmaktadır. İlçe merkezinde bulunan ortaöğretim kurumları ise şunlardır: atatürk lisesi ve bünyesinde yabancı dil ağırlıklı lise sınıfları, anadolu lisesi, kız meslek lisesi, imam hatip lisesi, anadolu imam hatip lisesi ve çok programlı lise bünyesinde; ticaret lisesi, çıraklık eğitimi, teknik lise, endüstri meslek lisesi bulunmaktadır. İlçeye bağlı kasabalarda ise; körküler, tokmacık, kumdanlı ve bağkonak'ta lise vardır. Yalvaç ilçesi genelinde, ortaöğretim kurumlarında 2373 öğrenci öğrenim görmekte olup, 139 öğretmen, 10 memur, 39 hizmetli görev yapmaktadır. Ayrıca ilçede kurum olarak halk eğitimi merkezi, öğretmen evi, 2 adet dershane ve bir adet sürücü kursu milli eğitime bağlı olarak hizmet vermektedir. Yalvaç halk eğitimi merkezi'nin kendi binasının inşaatı devam etmektedir. Merkez, kasaba ve köylerde, bilgisayar, kalorifer ateşçiliği, biçki-dikiş, giyim, makine nakışı, kuaför, trikotaj kursları açılmakta ve genel kültür etkinliklerine yer verilmektedir.

Sağlık hizmetleri:

Yalvaç devlet hastahanesi 100 yataklıdır. Servisler ve ameliyathane modern hale getirilmiştir. Ek binası da tamamlanmıştır. Personel sayısı 125 civarında değişmekte ve çeşitli branşlarda uzman hekim bulunmaktadır. 1994 yılı istatistiklerine göre yalvaç devlet hastahanesinde 38718 kişiye poliklinik hizmeti verilmiş, 2686 kişi yataklı tedavi görmüş ve 542 ameliyat, 621 doğum yapılmıştır. Hastahanede yatak doluluğu yüzde 51 dolayında gerçekleşmiştir. Sağlık grup başkanlığına bağlı merkez, kasaba sağlık ocakları ve sağlık evleri şunlardır: yalvaç merkez sağlık ocağı ve bu sağlık ocağına bağlı olarak hizmet veren eyuplar, kurusarı sağlık evleri; özbayat sağlık ocağı, özgüney sağlık ocağı, kuyucak sağlık ocağı, bağkonak sağlık ocağı, kozluçay sağlık ocağı, dedeçam sağlık ocağı, çetince sağlık ocağı ve bu sağlık ocağına bağlı korukaya, bahtiyar sağlık evleri, kumdanlı sağlık ocağı ve bu sağlık ocağına bağlı celeptaş, gökçeali, aşağı tırtar, yukarı tırtar sağlık evleri, hüyüklü sağlık ocağı ve bu sağlık ocağına bağlı yağcılar, eğirler sağlık evleri, tokmacık sağlık ocağı ve bu sağlık ocağına bağlı akçaşar sağlık evi, yukarı kaşıkara sağlık ocağı ve bu sağlık ocağına bağlı aşağı kaşıkara sağlık evi, körküler sağlık ocağı ve sağlık ocağına bağlı sağır, kırkbay, mısırlı, terziler sağlık evleri, sücüllü sağlık ocağı ve sağlık ocağına bağlı çamharman, yarıkkaya sağlık evleri.

Ulaşım:

Yalvaç ilçesi ısparta il merkezine 105 km uzaklıkta olup, yüksek standartlı asfalt yolla bağlıdır. İlçenin, bütün kasaba ve köyleriyle asfalt yol bağlantısı mevcuttur.

Ekonomik durum:

Yalvaç ilçesinin gelir kaynakları, geçmişten günümüze tarım, hayvancılık, su ürünleri ve el sanatları olarak sıralanabilir. İlçede ekilebilir tarım arazisini 48.811 hektar olup, bunun 9.939 hektarında sulu, 38.872 hektarında kuru tarım yapılmaktadır. Sulu tarım olarak, meyvecilik, sebzecilik, şeker pancarı, yonca, korunga ve mısır gibi ürünler ekilip dikilmektedir. Meyvecilikte başta elma olmak üzere armut, elma, kayısı, erik şeftaliden 36.954 ton ürün elde edilmekte olup, meyve için toplam ekin alanı 4.100 hektardır. Sebze olarak da başta